Jinsiy a'zolar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 160–161-b. — ziyouz.com
Jinsiy a'zolar - köpayiş a'zolari. Hayvonlarning jinsiy a'zolari jinsiy bezlar — gonadalar (uruğdon va tuxumdon), jinsiy yöllar (uruğ va tuxum ötadigan yöllar) va kopulyativ a'zolardan iborat (bir qança hayvonlarda tuxum yöllaridan baçadon va qin ajralib çiqqan). Tirik tuğadigan hayvonlarda yuqoridagilardan taşqari, bola yetiladigan a'zolar ham J. a.ga kiradi. Köp hayvonlar ayrim jinsli, ya'ni erkak hayvonlarda faqat erkak J. a., urğoçi hayvonlarda faqat urğoçi J. a. böladi. Ba'zi hayvonlar (maye, bulutlar, ba'zi kovakiçlilar, çuvalçanglar, böşliqiçlilar) qöş jinsli (q. Germafroditizm). J. a. birlamçi jinsiy belgilardir (yana q. Ikkilamçi jinsiy belgilar).
Odamda J. a. içki va taşqi J. a.ga bölinadi: içki J. a. (erkaklarda bir juft moyak, ortiqlari b-n, uruğ çiqariş yöllari, uruğ pufakçalari va prostata bezi; ayollarda tuxumdon, baçadon, uning naylari va qin) asosan kiçik çanoqda joylaşgan; taşqi J. a. [erkaklarda erlik olati b-n yorğoq, ayollarda katta va kiçik jinsiy (uyatli) lablar, qin dahlizi, klitor, qizlik pardasi va Bartolin bezlari] qov birlaşmasi (simfiz) tagida joylaşgan. Yorğoqda turadigan bir juft a'zo — moyak erkak jinsiy hujayralari (spermatozoidlar)ni yetiştirib çiqaradi. Moyakning orqa çekkasiga moyak ortiği taqalib turadi. Moyak ortiğining dumidan uruğ çiqariş yöli boşlanadi. Bu yöl uruğ tizimçasi tarkibida çov kanali orqali kiçik çanoqqa kiradi va qovuq tubiga yetib borib, kengayadi (uruğ çiqariş yölining ampulasi). Ampulaning oxirgi qismi uruğ pufakçasining yöliga qöşilib, uruğ otiş yöliga aylanadi. Bu yöl prostata bezini teşib ötib, siydik çiqariş kanali (uretra) ning prostatik qismiga oçiladi. Uruğ pufakçasida uruğ yiğilib turadi. Erlik olati (zakar) ikkita ğorsimon tana b-n bitta ğovak tanadan tuzilgan. Ğovak tananing oxirgi qismi kengayib, olat boşçasini hosil qiladi. Ğovak tana içidan uretra (siydik çiqariş kanali) ötadi, u olat boşçasiga oçiladi. Erlik olati sohasida teri yiğilib, burmalanadi (çekka kertmak). Ğorsimon tana töqimasida venoz qon böladi: jinsiy qözğalişda şu tanaga qon şiddat b-n kelib, ereksiya röy beradi.
Ayollar jinsiy bezi — tuxumdonniyag pöstloq va mağiz (miya) qavati bor. Pöstloq qavatda juda kiçik va sekin-asta kattalaşib yetiladigan Graaf pufakçalari turadi. Har qaysi pufakçada 28 kunda bittadan jinsiy hujayra — tuxum yetiladi. U baçadon naylari orqali baçadonga keladi. Baçadon böyni b-n taşqi J. a. örtasidagi kanal — qinning ustki qismiga baçadon böyni kirib turadi, qin teşigi esa jinsiy lablar orasidan taşqariga oçiladi. Kiçik jinsiy lab tubining ikki tomonida ğorsimon tana bor, uning orqa uçi tagidagi juft bezlar (Bartolin bezlari )dan işlanib çiqadigan sekret kiçik jinsiy lab b-n qin daxlizi şilliq pardasini namlab turadi. Klitor erkak olati kabi ğorsimon tanadan tuzilgan, qon tomirlar va nervlarga boy, terisida nerv oxirlari köp bölib, u jinsiy his a'zosidir. Qin daxlizi — oldingi tomondan klitor, orqa tomondan katta jinsiy lablarning orqadagi bitişmasi, ikki yon tomondan kiçik jinsiy lablarning içki yuzasi b-n çegaralangan. Qin dahliziga siydik çiqariş kanali (uretra) oçiladi. Uretraning böyi ayollarda 3—4 sm, eni özgaruvçan, kanali oson çöziladi. Qiz bolalarda qin teşigi yupqa parda (qizlik pardasi) b-n bekilib turadi. Parda örtasida kiçkina teşik bor (yana q. Baloğatga yetiş, Jinsiy gigiyena).
Ad.: Ahmedov N. K., Normal va patologik anatomiya bilan fiziologiya, T., 1997. Nosir Ahmedov.
Q.: Baloğatga yetiş, Germafroditizm, Ikkilamçi jinsiy belgilar, Jinsiy gigiyena
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖИНСИЙ АЪЗОЛАР - кўпайиш аъзолари. Ҳайвонларнинг жинсий аъзолари жинсий безлар — гонадалар (уруғдон ва тухумдон), жинсий йўллар (уруғ ва тухум ўтадиган йўллар) ва копулятив аъзолардан иборат (бир қанча ҳайвонларда тухум йўлларидан бачадон ва қин ажралиб чиққан). Тирик туғадиган ҳайвонларда юқоридагилардан ташқари, бола етиладиган аъзолар ҳам Ж. а.га киради. Кўп ҳайвонлар айрим жинсли, яъни эркак ҳайвонларда фақат эркак Ж. а., урғочи ҳайвонларда фақат урғочи Ж. а. бўлади. Баъзи ҳайвонлар (мае, булутлар, баъзи ковакичлилар, чувалчанглар, бўшлиқичлилар) қўш жинсли (қ. Гермафродитизм). Ж. а. бирламчи жинсий белгилардир (яна қ. Иккиламчи жинсий белгилар).
Одамда Ж. а. ички ва ташқи Ж. а.га бўлинади: ички Ж. а. (эркакларда бир жуфт мояк, ортиқлари б-н, уруғ чиқариш йўллари, уруғ пуфакчалари ва простата бези; аёлларда тухумдон, бачадон, унинг найлари ва қин) асосан кичик чаноқда жойлашган; ташқи Ж. а. [эркакларда эрлик олати б-н ёрғоқ, аёлларда катта ва кичик жинсий (уятли) лаблар, қин даҳлизи, клитор, қизлик пардаси ва Бартолин безлари] қов бирлашмаси (симфиз) тагида жойлашган. Ёрғоқда турадиган бир жуфт аъзо — мояк эркак жинсий ҳужайралари (сперматозоидлар)ни етиштириб чиқаради. Моякнинг орқа чеккасига мояк ортиғи тақалиб туради. Мояк ортиғининг думидан уруғ чиқариш йўли бошланади. Бу йўл уруғ тизимчаси таркибида чов канали орқали кичик чаноққа киради ва қовуқ тубига етиб бориб, кенгаяди (уруғ чиқариш йўлининг ампуласи). Ампуланинг охирги қисми уруғ пуфакчасининг йўлига қўшилиб, уруғ отиш йўлига айланади. Бу йўл простата безини тешиб ўтиб, сийдик чиқариш канали (уретра) нинг простатик қисмига очилади. Уруғ пуфакчасида уруғ йиғилиб туради. Эрлик олати (закар) иккита ғорсимон тана б-н битта ғовак танадан тузилган. Ғовак тананинг охирги қисми кенгайиб, олат бошчасини ҳосил қилади. Ғовак тана ичидан уретра (сийдик чиқариш канали) ўтади, у олат бошчасига очилади. Эрлик олати соҳасида тери йиғилиб, бурмаланади (чекка кертмак). Ғорсимон тана тўқимасида веноз қон бўлади: жинсий қўзғалишда шу танага қон шиддат б-н келиб, эрекция рўй беради.
Аёллар жинсий бези — тухумдоннияг пўстлоқ ва мағиз (мия) қавати бор. Пўстлоқ қаватда жуда кичик ва секин-аста катталашиб етиладиган Грааф пуфакчалари туради. Ҳар қайси пуфакчада 28 кунда биттадан жинсий ҳужайра — тухум етилади. У бачадон найлари орқали бачадонга келади. Бачадон бўйни б-н ташқи Ж. а. ўртасидаги канал — қиннинг устки қисмига бачадон бўйни кириб туради, қин тешиги эса жинсий лаблар орасидан ташқарига очилади. Кичик жинсий лаб тубининг икки томонида ғорсимон тана бор, унинг орқа учи тагидаги жуфт безлар (Бартолин безлари )дан ишланиб чиқадиган секрет кичик жинсий лаб б-н қин дахлизи шиллиқ пардасини намлаб туради. Клитор эркак олати каби ғорсимон танадан тузилган, қон томирлар ва нервларга бой, терисида нерв охирлари кўп бўлиб, у жинсий ҳис аъзосидир. Қин дахлизи — олдинги томондан клитор, орқа томондан катта жинсий лабларнинг орқадаги битишмаси, икки ён томондан кичик жинсий лабларнинг ички юзаси б-н чегараланган. Қин даҳлизига сийдик чиқариш канали (уретра) очилади. Уретранинг бўйи аёлларда 3—4 см, эни ўзгарувчан, канали осон чўзилади. Қиз болаларда қин тешиги юпқа парда (қизлик пардаси) б-н бекилиб туради. Парда ўртасида кичкина тешик бор (яна қ. Балоғатга етиш, Жинсий гигиена).
Ад.: Аҳмедов Н. К., Нормал ва патологик анатомия билан физиология, Т., 1997. Носир Аҳмедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.