Köçmançilik
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 891–894-b. — ziyouz.com
Köçmançilik — çorvaçilikning maxsus şakli va bunday xöjalik b-n hayot keçiruvçi qabilalarning turmuş tarzi. «K» atamasi ba'zan kengrok, tuşunçada, qatto ovçilik, baliqçilik va terimçilik b-n kun keçiruvçi qabilalarning faoliyati va yaşaş yösini ma'nosida ham talqin etiladi (mas, Avstraliya aborigenlari, Amerika indeyslari va b.).
Yovvoyi hayvon turlarini xonakilaştiriş (Osiyo, Şim. Afrika va Jan. Yevropada) neolit (yangi toş) davri ovçi va terimçi jamoalari hayotida yuzaga keladi. Mil. av. 4- va 3-ming yilliklarda (eneolit davri) Osiyoda kam suvli qirğoq mintaqalarda, toğ oldi hududlarda, jilğalar va daryo adoklarida yaşagan aholi turar joylari atrofida, dastlab dehqonçilik va ovçilik b-n birga olib boriladigan ötroq va yarim ötroq xonaki çorvaçilik xöjaligi şakllanadi. Asrlar oşa çorva boşlarining köpayişi va çorvaçilik xöjaligining kengayib borişi b-n toğ yaylovlari va daştu biyobon ötloqlari özlaştiriladi. Çorva mollarini keng maydonlarga tomon xaydab ötlatiş b-n çorvaçilikning yangi şakli — podaçilik — yaylov çorvaçiligi paydo böladi.
Podaçilikning öziga xos xususiyatlari (podani yaylovga haydaş, ötlatiş, suvlatiş, qöriqlaş, qirqim va h.k.) çorva xöjaligining erkaqlar ixtiyoriga ötişiga va uni ma'lum darajada ixtisoslaşib borişiga olib keladi. Podaçilik b-n dastavval yirik va mayda şoxli hayvonlar (qoramol, qöy, eçki poda va otarlari hamda yilqi uyurlariyu, tuyalar) aralaş boqilgan bölsa, keyinçalik esa yaylovga, asosan, mayda şoxli hayvonlar, yilqi va tuyalar haydalgan. Çunki köçma çorvaçilikka qöy va eçkilar köproq moslaşib, söngra yilqiçilik va tuyaçilik paydo bölgan.
Mil.av. 2-ming yillikning oxiri va 1-ming yillikning boşlarida Osiyoning toğ oldi hududlari va daştliklarida istiqomat qiluvçi ötroq va yarim ötroq qabilalarning bir qismi hayotida yarim K. va K. turmuş tarzi şakllanib, köçma çorvaçilik xöjaligi muqimlaşadi. Mil.av. 1-mingyillikda esa, K. ayniqsa, Markaziy Osiyoda keng tus oladi. Mil. av. 2-ming yillikning 2-yarmi va 1-ming yillikning boşlarida yaşagan çorvador podaçi jamoalarining moddiymadaniyat yodgorliklari qad. Xorazmda (Toza-boğyop), Zarafşon vodiysi (Urgut, Kattaqörğon)da, Farğona vodiysi (Vodil va Karomköl) da, Toşkent vohasida (Açiköl) topib örganilgan (q. Andronovo madaniyati, Tozaboğyop madaniyati).
Örta Osiyoning qad. köçmançilari va çorvaçilik töğrisida yozma manbalarda (Avesto, yunon muarrixlari Gerodot va Strabon asarlari hamda Xitoy solnomalari) köpgina qiziqarli ma'lumotlar keltiriladi. Mas. Avestoda qad. Turonzaminning tabiati — qalin qor b-n qoplangan toğlari, bahorgi suv toşqinlari, maysali yaylovlari va qöyqözilari ta'riflanib, çöpon — «Xşupan» nomi b-n alohida tabaqa vakili sifatida uluğlanadi. Çorvaçilik «ezgu amal» deb ta'riflanib, «çorvani» vodiylarda qöralarda saqlaş, «yirik va mayda şoxli mol köp öğit bersa, öşa yer aziz» degan satrlarda çorvaçilikning hayotiy mohiyati borasida olqişli sözlar yuritiladi va bunday xöjalik ezgu amal sifatida tarğib etiladi. Gerodot Pont Evksin (Qora dengiz) böylarida yaşovçi yilqiboqar skiflar, Turonning köçmançi çorvadorlari, massaget qabilalari haqida xabarlar bersa, Xitoy solnomalarida esa hunnu, syanbi, usun va b. köçmançilar töğrisida tarixiy tafsilotlar keltiriladi.
Tabiiy şaroitga qarab K. turli şaklda amalga oşiriladi. Yozma manbalarda berilgan tasniflarga qaraganda, örta asrlarda köçmançi çorvadorlar öz podalarini daştliklar böylab bahorda uglov uçun jan.dan şim.ga va közda esa qişlov uçun şim.dan jan.ga tomon haydaganlar (mas, ötmişda qozoqlar va b.). Ayrim köçmançi qabilalar (mas. arablar, öğuzlar, möğullar va balujlar) daştliklarda qiş va bahorgi yoğingarçiliklardan hosil bölgan qoqlar — kölmaqlar hamda karvon yöllar va yaylovlarda maxsus kavlangan quduklar oralab yoki ayrim suvloqlar atrofida köçib yurganlar. Köçmançi çorvadorlarning 3-guruhi esa (kurdlar, paştunlar, hazoralar, nuristoniylar va qirğizlar) yozda vodiylardan toğ yaylovlariga, közda esa, aksinça, toğ yon bağirlaridan vodiylarga tomon köçganlar. Şubhasiz, yaylovlarga köçib borib örvaşiş, çorva mollarini birgalikda ötlovlarga yoyiş çorvador uruğ-aymoqlarni birlaştirib, ular örtasida qabila va qabilalar ittifoqi uyuşmasini şakllantirgan.
Garçi yaylov çorvaçiligi köçmançi va yarim köçmançi aholining asosiy maşğuloti hisoblansada, K. xöjaligida qöşimça ozuqa beruvçi dehqonçilik va ovçilik ham ma'lum darajada örin tutgan. Ayrim qabilalarning yarmi köçib yursa, yarmi ötroq yaşagan. Ibtidoiy dehqonçilik, odatda, çorvaçilik va ovçilik b-n birga qöşib olib borilgan. Örta Osiyoda yaşagan saqlar, hunnularning bir qismi va qad. turklar va b. çorvadorlar ma'lum darajada dehqonçilik b-n şuğullangan.
Köçmançilar hayotida, ayniqsa, hunarmandçilik taraqqiy topgan edi. Arxeologik topilmalar va yozma manbalarning guvohlik berişiça, sakmassaget qabilalar örtasida misgarlik va zargarlik yuqori darajada bölib, fanda «hayvon tasvirlari naqqoşligi» nomi b-n şuhrat topgan öziga xos yuksak san'at uslubi keng tarqalgan. Gerodotning yozişiça, massagetlar mis va oltindan qurol-yaroğlar, ot anjomlari, idiş-tovoqlar, zebi-ziynatlarni yasaşni, şuningdek, tilla va kumuş bezaqli naqşinkor boş kiyimlar, kamar va belboğlar kabi zardözlik buyumlarini tikişni bilişgan.
Örta asr yozma manbalarida köçmançi va yarim köçmançi aholi «sahronişin» — saxroyi, «daştnişin — daştlik va «köhnişin» — toğlik şakllaridagi atamalar b-n tilga olinadi. Yozgi va qişki yaylovlarning yaqinroq masofada joylaşgani çorvador qabilalarning ma'lum qismi uçun yarim ötroq va yarim K. b-n kun keçirişga hamda yordamçi xöjalik sifatida ibtidoiy dehqonçilik b-n ham şuğullanişga imkon bergan. Bunday çorvador aholi qişlov uçun xaşak tayyorlab jamğarişni közlab köçma boşpanalar b-n bir qatorda doimiy turar joylar ham barpo etgan.
K. xöjaligining asrlar davomida kengayib borişi b-n çorvador aholining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotida fanda «daşt yöli taraqqiyoti» nomi b-n talqin etilgan öziga xos rivojlaniş söqmoqlari şakllangan. Bunday yuksaliş yönalişining in'ikosi köçmançi çorvadorlarning moddiy madaniyati va ma'naviyatida öz aksini topgan.
K. xöjaligining kengayişi va çorva boşlarining ortib borişi b-n köçmançi aholi örtasida mulkiy tengsizlik va ijtimoiy tabaqalaniş yuzaga keladi. Köçmançi qabilalarning umum mulki hisoblangan çorva mollari b-n bir katorda xususiy çorva paydo böladi. Garçi yozgi va qişki yaylovlar hamda suv manbalari (quduq va qoklar hamda daryo va köl yoqalarida joylaşgan suvlotlar) uruğ va qabilalarning umumiy mulki hisoblansada, biroq qöra-qöra molu, otar-otar köyu eçkilar va uyur-uyur yilqilar uruğ va qabila boşliqlarining şaxsiy mulkiga aylantiriladi. Mas., mil.av. 3-a. — mil. 4-a. larda Sirdaryo havzasining örta qismida taşkil topgan Qanğ davlatinmng jabğulari öz çorva mollarini Taloye yaylovlaridan Sarisu va Çu daryolarining etaklari tomon haydasa, qiş faslini Ohangaron vodiysida ötkazgan.
K. xöjaligi va uruğ-aymoklar hamda el-yurt «biy» — uruğ oqsoqoli, «yabğu» — qabila boşliği, «bek» va «xoqon» — ulus va yurt hukmdori tomonidan boşqarilib, köçmançi va yarim köçmançi qabilalarning öziga xos davlat boşqaruvi tizimlari şakllanadi (q. Hunlar, Turk xoqonligi). Köçmançi çorvadorlar urtasida uruğ-aymoqçilik udumlari nihoyatda kuçli bölib, özga yurtlarga çopqunlar qiliş, aholisining bir qismini qul qilib haydab ketiş va sotiş odatiy hodisa bölgan. Şu sababli köçmançilarda qulçilikning patriarxal şakli asrlar mobaynida saqlanib, uning qoldiqlari qariyb 20-a. boşlarigaça yetib keladi.
K. xöjaligining öziga xos xususiyati tufayli çorvadorlar heç qaçon ötroq xalqlardan ajralgan holda hayot keçirmagan. Tarixning barça davrlarida hayotiy zarurat köçmançi çorvadorlarni ötroq dehqon aholi b-n ham iqtisodiy va siyosiy, ham madaniy jihatdan özaro uzviy boğlab turgan. Köçmançi qabilalar b-n ötroq aholi örtasidagi özaro munosabatlar kadimdan vujudga kelgan. Köçmançi xöjaligida hayotiy zarur bölgan barça vosita va mahsulotlarning yetişmasligi oqibatida yuzaga kelgan muhtojlik, şuningdek, ötroq aholining çorvaçilik mahsulotlariga bölgan talabi ular örtasida mol ayirboşlaşni yuzaga keltirgan. Asrlar davomida özaro iqtisodiy aloqalar kengayib, daştliklar b-n dehqonçilik vohalari çegaralarida esa taşqi savdo bozorlari vujudga kelgan. Ayrim yillarda esa, qişning qahraton, bahor mavsumining qurğoq kelişi va yaylovlarda mollarning qirilib ketişi oqibatida köçmançilar dehqonçilik vohasiga kirib kelib, jon saqlagan. Köçmançi qabilalar b-n ötroq aholi örtasidagi tinçlik munosabatlar köpinça bözilib, özaro töqvaşuvlar sodir bölgan. Köçmançilar doimiy ravişda dehqonçilik vohalari va qişloqlarga hujum qilib turganlar. Şahar va viloyatlarni bosib olib öz siyosiy hukmronligini örnatganlar (mas, Eftaliylar, möğullar istilosi va b.).
Çorvador qabilalarning yirik ittifoqi asosida vujudga kelgan muvaqqat «köçmançi xoqonliklar» ötroq aholini böysundirib, dehqonçilik vohalarini zabt etgaç, örta asrlarning qudratli mustabid saltanatliklarga aylangani tarixda kam emas (Arab xalifaligi, Örta Osiyo, Eron va b. hududlarda taşkil topgan möğul davlatlari şular jumlasidandir). Biroq ötroq dehqonçilik b-n taqqoslaganda K. xöjaligi nihoyatda sust rivojlanib, ijtimoiy munosabatlarning ösişiga imkon bermagan. Buning ustiga i.ç. qurollarini takomillaştirilmasligi, hayotiy nozu ne'matlarni yaratiş imkoniyatlarining çeklanganligi, xöjalikning ma'lum darajada notöğri ekani hamda muqim ötroqlikning mavjud emasligi oqibatida K. xöjaligi qoloq va turğun hayotiy uslubga aylanib qolgan edi. Bunday umrboqiy holat, şubhasiz, köçmançi xalqlarning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan jahon taraqqiyotidan orqada qolişiga olib kelgan.
20-a. boşlarida çorvaçilik b-n şu-ğullangan hamda patriarxal uruğaymoqçilik munosabatlari saqlanib qolgan qozoqlar, qirğizlar, turkmanlar, şuningdek, oltoyliklar va Kavkazdagi bir qança xalqlar ham K. yoki yarim K. b-n kun keçirganlar. Hoz. vaqtda ham Markaziy Osiyo, Yaqin Şarq va Şim. Afrika hududlarida köçmançilarning kattagiva guruhlari (möğullar, arablar, balujlar, kurdlar va b.) yaşamoqdalar. 20-a.da zamonaviy transport vositalarining köçmançilar hayotiga kirib borişi, qöriq yerdarning özlaştirilişi va yaylovlarning tobora qisqarişi b-n köç-mançi çorvadorlarning tarixiy udumlari va an'analari ma'lum darajada özgarib, ularda ötroqlaşuv jarayoni kuçaydi.
Ad.\ Karimov I. A., Tarixiy xotirasiz kelajak yöq, T., 1998; Gumilyov L. N., Xunnu, Sankt-Peterburg, 1993; Gumilyov L. N., Drevniye tyurki, M., 1972; Muhammadjon o v A. R., Özbekiston tarixi, T., 1999; Nasimxon Rahmon, Turk xoqonligi, T., 1993; Şoniyozov K.,Qanğ davlati va qanğlilar, T., 1990; Şoniyozov K., Qarluq davlati va qarluqlar, T., 1999.
Abdulahad Muhammadjonov.
Q.: Andronovo madaniyati, Hunlar, Tozaboğyop madaniyati, Turk xoqonligi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЎЧМАНЧИЛИК — чорвачиликнинг махсус шакли ва бундай хўжалик б-н ҳаёт кечирувчи қабилаларнинг турмуш тарзи. «К» атамаси баъзан кенгрок, тушунчада, қатто овчилик, балиқчилик ва теримчилик б-н кун кечирувчи қабилаларнинг фаолияти ва яшаш йўсини маъносида ҳам талқин этилади (мас, Австралия аборигенлари, Америка индейслари ва б.).
Ёввойи ҳайвон турларини хонакилаштириш (Осиё, Шим. Африка ва Жан. Европада) неолит (янги тош) даври овчи ва теримчи жамоалари ҳаётида юзага келади. Мил. ав. 4- ва 3-минг йилликларда (энеолит даври) Осиёда кам сувли қирғоқ минтақаларда, тоғ олди ҳудудларда, жилғалар ва дарё адокларида яшаган аҳоли турар жойлари атрофида, дастлаб деҳқончилик ва овчилик б-н бирга олиб бориладиган ўтроқ ва ярим ўтроқ хонаки чорвачилик хўжалиги шаклланади. Асрлар оша чорва бошларининг кўпайиши ва чорвачилик хўжалигининг кенгайиб бориши б-н тоғ яйловлари ва дашту биёбон ўтлоқлари ўзлаштирилади. Чорва молларини кенг майдонларга томон хайдаб ўтлатиш б-н чорвачиликнинг янги шакли — подачилик — яйлов чорвачилиги пайдо бўлади.
Подачиликнинг ўзига хос хусусиятлари (подани яйловга ҳайдаш, ўтлатиш, сувлатиш, қўриқлаш, қирқим ва ҳ.к.) чорва хўжалигининг эркақлар ихтиёрига ўтишига ва уни маълум даражада ихтисослашиб боришига олиб келади. Подачилик б-н даставвал йирик ва майда шохли ҳайвонлар (қорамол, қўй, эчки пода ва отарлари ҳамда йилқи уюрларию, туялар) аралаш боқилган бўлса, кейинчалик эса яйловга, асосан, майда шохли ҳайвонлар, йилқи ва туялар ҳайдалган. Чунки кўчма чорвачиликка қўй ва эчкилар кўпроқ мослашиб, сўнгра йилқичилик ва туячилик пайдо бўлган.
Мил.ав. 2-минг йилликнинг охири ва 1-минг йилликнинг бошларида Осиёнинг тоғ олди ҳудудлари ва даштликларида истиқомат қилувчи ўтроқ ва ярим ўтроқ қабилаларнинг бир қисми ҳаётида ярим К. ва К. турмуш тарзи шаклланиб, кўчма чорвачилик хўжалиги муқимлашади. Мил.ав. 1-мингйилликда эса, К. айниқса, Марказий Осиёда кенг тус олади. Мил. ав. 2-минг йилликнинг 2-ярми ва 1-минг йилликнинг бошларида яшаган чорвадор подачи жамоаларининг моддиймаданият ёдгорликлари қад. Хоразмда (Тоза-боғёп), Зарафшон водийси (Ургут, Каттақўрғон)да, Фарғона водийси (Водил ва Каромкўл) да, Тошкент воҳасида (Ачикўл) топиб ўрганилган (қ. Андроново маданияти, Тозабоғёп маданияти).
Ўрта Осиёнинг қад. кўчманчилари ва чорвачилик тўғрисида ёзма манбаларда (Авесто, юнон муаррихлари Геродот ва Страбон асарлари ҳамда Хитой солномалари) кўпгина қизиқарли маълумотлар келтирилади. Мас. Авестода қад. Туронзаминнинг табиати — қалин қор б-н қопланган тоғлари, баҳорги сув тошқинлари, майсали яйловлари ва қўйқўзилари таърифланиб, чўпон — «Хшупан» номи б-н алоҳида табақа вакили сифатида улуғланади. Чорвачилик «эзгу амал» деб таърифланиб, «чорвани» водийларда қўраларда сақлаш, «йирик ва майда шохли мол кўп ўғит берса, ўша ер азиз» деган сатрларда чорвачиликнинг ҳаётий моҳияти борасида олқишли сўзлар юритилади ва бундай хўжалик эзгу амал сифатида тарғиб этилади. Геродот Понт Эвксин (Қора денгиз) бўйларида яшовчи йилқибоқар скифлар, Туроннинг кўчманчи чорвадорлари, массагет қабилалари ҳақида хабарлар берса, Хитой солномаларида эса ҳунну, сяньби, усун ва б. кўчманчилар тўғрисида тарихий тафсилотлар келтирилади.
Табиий шароитга қараб К. турли шаклда амалга оширилади. Ёзма манбаларда берилган таснифларга қараганда, ўрта асрларда кўчманчи чорвадорлар ўз подаларини даштликлар бўйлаб баҳорда углов учун жан.дан шим.га ва кўзда эса қишлов учун шим.дан жан.га томон ҳайдаганлар (мас, ўтмишда қозоқлар ва б.). Айрим кўчманчи қабилалар (мас. араблар, ўғузлар, мўғуллар ва балужлар) даштликларда қиш ва баҳорги ёғингарчиликлардан ҳосил бўлган қоқлар — кўлмақлар ҳамда карвон йўллар ва яйловларда махсус кавланган қудуклар оралаб ёки айрим сувлоқлар атрофида кўчиб юрганлар. Кўчманчи чорвадорларнинг 3-гуруҳи эса (курдлар, паштунлар, ҳазоралар, нуристонийлар ва қирғизлар) ёзда водийлардан тоғ яйловларига, кўзда эса, аксинча, тоғ ён бағирларидан водийларга томон кўчганлар. Шубҳасиз, яйловларга кўчиб бориб ўрвашиш, чорва молларини биргаликда ўтловларга ёйиш чорвадор уруғ-аймоқларни бирлаштириб, улар ўртасида қабила ва қабилалар иттифоқи уюшмасини шакллантирган.
Гарчи яйлов чорвачилиги кўчманчи ва ярим кўчманчи аҳолининг асосий машғулоти ҳисоблансада, К. хўжалигида қўшимча озуқа берувчи деҳқончилик ва овчилик ҳам маълум даражада ўрин тутган. Айрим қабилаларнинг ярми кўчиб юрса, ярми ўтроқ яшаган. Ибтидоий деҳқончилик, одатда, чорвачилик ва овчилик б-н бирга қўшиб олиб борилган. Ўрта Осиёда яшаган сақлар, ҳуннуларнинг бир қисми ва қад. турклар ва б. чорвадорлар маълум даражада деҳқончилик б-н шуғулланган.
Кўчманчилар ҳаётида, айниқса, ҳунармандчилик тараққий топган эди. Археологик топилмалар ва ёзма манбаларнинг гувоҳлик беришича, сакмассагет қабилалар ўртасида мисгарлик ва заргарлик юқори даражада бўлиб, фанда «ҳайвон тасвирлари наққошлиги» номи б-н шуҳрат топган ўзига хос юксак санъат услуби кенг тарқалган. Геродотнинг ёзишича, массагетлар мис ва олтиндан қурол-яроғлар, от анжомлари, идиш-товоқлар, зеби-зийнатларни ясашни, шунингдек, тилла ва кумуш безақли нақшинкор бош кийимлар, камар ва белбоғлар каби зардўзлик буюмларини тикишни билишган.
Ўрта аср ёзма манбаларида кўчманчи ва ярим кўчманчи аҳоли «саҳронишин» — сахройи, «даштнишин — даштлик ва «кўҳнишин» — тоғлик шаклларидаги атамалар б-н тилга олинади. Ёзги ва қишки яйловларнинг яқинроқ масофада жойлашгани чорвадор қабилаларнинг маълум қисми учун ярим ўтроқ ва ярим К. б-н кун кечиришга ҳамда ёрдамчи хўжалик сифатида ибтидоий деҳқончилик б-н ҳам шуғулланишга имкон берган. Бундай чорвадор аҳоли қишлов учун хашак тайёрлаб жамғаришни кўзлаб кўчма бошпаналар б-н бир қаторда доимий турар жойлар ҳам барпо этган.
К. хўжалигининг асрлар давомида кенгайиб бориши б-н чорвадор аҳолининг ижтимоий-иқтисодий ва маданий ҳаётида фанда «дашт йўли тараққиёти» номи б-н талқин этилган ўзига хос ривожланиш сўқмоқлари шаклланган. Бундай юксалиш йўналишининг инъикоси кўчманчи чорвадорларнинг моддий маданияти ва маънавиятида ўз аксини топган.
К. хўжалигининг кенгайиши ва чорва бошларининг ортиб бориши б-н кўчманчи аҳоли ўртасида мулкий тенгсизлик ва ижтимоий табақаланиш юзага келади. Кўчманчи қабилаларнинг умум мулки ҳисобланган чорва моллари б-н бир каторда хусусий чорва пайдо бўлади. Гарчи ёзги ва қишки яйловлар ҳамда сув манбалари (қудуқ ва қоклар ҳамда дарё ва кўл ёқаларида жойлашган сувлотлар) уруғ ва қабилаларнинг умумий мулки ҳисоблансада, бироқ қўра-қўра молу, отар-отар кўю эчкилар ва уюр-уюр йилқилар уруғ ва қабила бошлиқларининг шахсий мулкига айлантирилади. Мас., мил.ав. 3-а. — мил. 4-а. ларда Сирдарё ҳавзасининг ўрта қисмида ташкил топган Қанғ давлатинмнг жабғулари ўз чорва молларини Талое яйловларидан Сарису ва Чу дарёларининг этаклари томон ҳайдаса, қиш фаслини Оҳангарон водийсида ўтказган.
К. хўжалиги ва уруғ-аймоклар ҳамда эл-юрт «бий» — уруғ оқсоқоли, «ябғу» — қабила бошлиғи, «бек» ва «хоқон» — улус ва юрт ҳукмдори томонидан бошқарилиб, кўчманчи ва ярим кўчманчи қабилаларнинг ўзига хос давлат бошқаруви тизимлари шаклланади (қ. Ҳунлар, Турк хоқонлиги). Кўчманчи чорвадорлар уртасида уруғ-аймоқчилик удумлари ниҳоятда кучли бўлиб, ўзга юртларга чопқунлар қилиш, аҳолисининг бир қисмини қул қилиб ҳайдаб кетиш ва сотиш одатий ҳодиса бўлган. Шу сабабли кўчманчиларда қулчиликнинг патриархал шакли асрлар мобайнида сақланиб, унинг қолдиқлари қарийб 20-а. бошларигача етиб келади.
К. хўжалигининг ўзига хос хусусияти туфайли чорвадорлар ҳеч қачон ўтроқ халқлардан ажралган ҳолда ҳаёт кечирмаган. Тарихнинг барча даврларида ҳаётий зарурат кўчманчи чорвадорларни ўтроқ деҳқон аҳоли б-н ҳам иқтисодий ва сиёсий, ҳам маданий жиҳатдан ўзаро узвий боғлаб турган. Кўчманчи қабилалар б-н ўтроқ аҳоли ўртасидаги ўзаро муносабатлар кадимдан вужудга келган. Кўчманчи хўжалигида ҳаётий зарур бўлган барча восита ва маҳсулотларнинг етишмаслиги оқибатида юзага келган муҳтожлик, шунингдек, ўтроқ аҳолининг чорвачилик маҳсулотларига бўлган талаби улар ўртасида мол айирбошлашни юзага келтирган. Асрлар давомида ўзаро иқтисодий алоқалар кенгайиб, даштликлар б-н деҳқончилик воҳалари чегараларида эса ташқи савдо бозорлари вужудга келган. Айрим йилларда эса, қишнинг қаҳратон, баҳор мавсумининг қурғоқ келиши ва яйловларда молларнинг қирилиб кетиши оқибатида кўчманчилар деҳқончилик воҳасига кириб келиб, жон сақлаган. Кўчманчи қабилалар б-н ўтроқ аҳоли ўртасидаги тинчлик муносабатлар кўпинча бўзилиб, ўзаро тўқвашувлар содир бўлган. Кўчманчилар доимий равишда деҳқончилик воҳалари ва қишлоқларга ҳужум қилиб турганлар. Шаҳар ва вилоятларни босиб олиб ўз сиёсий ҳукмронлигини ўрнатганлар (мас, Эфталийлар, мўғуллар истилоси ва б.).
Чорвадор қабилаларнинг йирик иттифоқи асосида вужудга келган муваққат «кўчманчи хоқонликлар» ўтроқ аҳолини бўйсундириб, деҳқончилик воҳаларини забт этгач, ўрта асрларнинг қудратли мустабид салтанатликларга айлангани тарихда кам эмас (Араб халифалиги, Ўрта Осиё, Эрон ва б. ҳудудларда ташкил топган мўғул давлатлари шулар жумласидандир). Бироқ ўтроқ деҳқончилик б-н таққослаганда К. хўжалиги ниҳоятда суст ривожланиб, ижтимоий муносабатларнинг ўсишига имкон бермаган. Бунинг устига и.ч. қуролларини такомиллаштирилмаслиги, ҳаётий нозу неъматларни яратиш имкониятларининг чекланганлиги, хўжаликнинг маълум даражада нотўғри экани ҳамда муқим ўтроқликнинг мавжуд эмаслиги оқибатида К. хўжалиги қолоқ ва турғун ҳаётий услубга айланиб қолган эди. Бундай умрбоқий ҳолат, шубҳасиз, кўчманчи халқларнинг ижтимоий, иқтисодий ва маданий жиҳатдан жаҳон тараққиётидан орқада қолишига олиб келган.
20-а. бошларида чорвачилик б-н шу-ғулланган ҳамда патриархал уруғаймоқчилик муносабатлари сақланиб қолган қозоқлар, қирғизлар, туркманлар, шунингдек, олтойликлар ва Кавказдаги бир қанча халқлар ҳам К. ёки ярим К. б-н кун кечирганлар. Ҳоз. вақтда ҳам Марказий Осиё, Яқин Шарқ ва Шим. Африка ҳудудларида кўчманчиларнинг каттагива гуруҳлари (мўғуллар, араблар, балужлар, курдлар ва б.) яшамоқдалар. 20-а.да замонавий транспорт воситаларининг кўчманчилар ҳаётига кириб бориши, қўриқ ердарнинг ўзлаштирилиши ва яйловларнинг тобора қисқариши б-н кўч-манчи чорвадорларнинг тарихий удумлари ва анъаналари маълум даражада ўзгариб, уларда ўтроқлашув жараёни кучайди.
Ад.\ Каримов И. А., Тарихий хотирасиз келажак йўқ, Т., 1998; Гумилёв Л. Н., Хунну, Санкт-Петербург, 1993; Гумилёв Л. Н., Древные тюрки, М., 1972; Муҳаммаджон о в А. Р., Ўзбекистон тарихи, Т., 1999; Насимхон Раҳмон, Турк хоқонлиги, Т., 1993; Шониёзов К.,Қанғ давлати ва қанғлилар, Т., 1990; Шониёзов К., Қарлуқ давлати ва қарлуқлар, Т., 1999.
Абдулаҳад Муҳаммаджонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.