Köpayiş
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 871-b. — ziyouz.com
Köpayiş (biologiyada) — barça mavjudotlarning öziga öxşaş organizmlar hosil qiliş orqali öz hayoti uzluksizligi va uzviyligini ta'minlaş xususiyati. K. jinssiz va jinsiy böladi. Jinssiz K. 2 marta yoki köp marta böliniş, ya'ni şizogoniya (bir hujayralilarda); spora hosil qiliş (tuban va sporali ösimliklarda); vegetativ K. (organlar bir qismining aj-ralib çiqib, yangi organizm hosil qilişi) va kurtaqlaniş (köp hujayralilarda) orqali sodir bölişi mumkin. Böliniş va spora hosil qilib K.da organizm jinsiy jihatdan ixtisoslaşmagan bitta xujayradan rivojlanadi. Vegetativ K.da esa yangi organizm ova organizmning bir qismidan hosil böladi.
Jinsiy K. 2 xil jinsiy hujayraning köpayişi, ya'ni uruğlaniş yoki partenogenez (tuxum hujayraning uruğlanmasdan rivojlanişi) orqali röy beradi. Köpçilik hayvonlarning hayot siklida K.ning turli şakllari, mas, jinssiz va jinsiy, uruğlaniş va partenogenez, uruğlaniş va vegetativ köpayiş qonuniy almaşinib turadi. Ösimliklarning K.i ham jinssiz (sporofit) va jinsiy (gametofit) naslning ğallanib turişi orqali boradi. K. muddati va tezligi harorat, kun uzunligi, oziq miqdori va taşqi muhitning b. omillari b-n boğliq. Yuksak hayvonlarda K. organlari faoliyati nerv sistemasi va içki sekretsiya bezlari tomonidan boşqarib turiladi (q. Jinssiz köpayiş, Vegetativ köpayiş, Jinsiy köpayiş, Partenogenez, Nasl ğallanişi).
Q.: Jinsiy köpayiş, Jinssiz köpayiş, Partenogenez, Vegetativ köpayiş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЎПАЙИШ (биологияда) — барча мавжудотларнинг ўзига ўхшаш организмлар ҳосил қилиш орқали ўз ҳаёти узлуксизлиги ва узвийлигини таъминлаш хусусияти. К. жинссиз ва жинсий бўлади. Жинссиз К. 2 марта ёки кўп марта бўлиниш, яъни шизогония (бир ҳужайралиларда); спора ҳосил қилиш (тубан ва спорали ўсимликларда); вегетатив К. (органлар бир қисмининг аж-ралиб чиқиб, янги организм ҳосил қилиши) ва куртақланиш (кўп ҳужайралиларда) орқали содир бўлиши мумкин. Бўлиниш ва спора ҳосил қилиб К.да организм жинсий жиҳатдан ихтисослашмаган битта хужайрадан ривожланади. Вегетатив К.да эса янги организм ова организмнинг бир қисмидан ҳосил бўлади.
Жинсий К. 2 хил жинсий ҳужайранинг кўпайиши, яъни уруғланиш ёки партеногенез (тухум ҳужайранинг уруғланмасдан ривожланиши) орқали рўй беради. Кўпчилик ҳайвонларнинг ҳаёт циклида К.нинг турли шакллари, мас, жинссиз ва жинсий, уруғланиш ва партеногенез, уруғланиш ва вегетатив кўпайиш қонуний алмашиниб туради. Ўсимликларнинг К.и ҳам жинссиз (спорофит) ва жинсий (гаметофит) наслнинг ғалланиб туриши орқали боради. К. муддати ва тезлиги ҳарорат, кун узунлиги, озиқ миқдори ва ташқи муҳитнинг б. омиллари б-н боғлиқ. Юксак ҳайвонларда К. органлари фаолияти нерв системаси ва ички секреция безлари томонидан бошқариб турилади (қ. Жинссиз кўпайиш, Вегетатив кўпайиш, Жинсий кўпайиш, Партеногенез, Насл ғалланиши).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.