Kosmonavtika
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 652–656-b. — ziyouz.com
Kosmonavtika (kosmos va yun. nautike — kemani boşqariş san'ati) — kosmik fazoga parvoz qiliş; turli xildagi kosmik apparatlardan foydalangan holda kosmosni va Yerdan taşqaridagi kosmik obyektlarni örganişni ta'minlaydigan fan va texnika soxalari majmui. Quyidagi muammolar b-n şuğullanadi: kosmik uçişlar nazariyasi — trayektoriyalarni hisoblaş; ilmiy-texnikaviy kosmik raketalar, boşqariş bort tizimi, uçiriş joyi qurilmalari, boşqariluvçi kemalar va st-yalar, ilmiy lab. jihozlari hamda yerdagi uçirişni boşqariş tizimini yaratiş, trayektoriyani ölçaş xizmati, telemetriya, orbital st-yalarni jihozlaş va boş-qariş; tibbiy-biologik hayotni ta'minlaş bort tizimini yaratiş; ortiqça zöriqiş, vaznsizlik, radiatsiya va ş. k. masalalar b-n boğliq ravişda inson organizmida keçadigan noxuş hodisalarni bartaraf qiliş; kosmik fazo va sayyoralardan foydalanişning huquqiy, xalqaro huquq meyorlari böyiça boşqariş masalalari va b.
Kosmik fazoga uçiş mumkinligining nazariy asoslarini birinçi bölib, 19- a. oxirida K. E. Siolkovskiy yaratdi. U özining «Reaktiv qurilmalar yordamida Olam fazosini tadqiq etiş» (1903) va b. asarlarida kosmik parvozlarni texnik jihatdan amalga oşiriş mumkinligini körsatib, K.ning asosiy muammolarini hal qiliş yeçimlarini berdi. K. masalalarini yeçişda I. V. Meşçerskiy, Yu. V. Kondratyuk (1897—1942), F. A. Sander (1887—1933) kabi rus olimlari, R. Eno-Peltri (Fransiya) va b. olimlar öz işlari b-n qatnaşdilar. 20-a. 20-y.larida K. asosiy ğoyalarini tarğib qiliş va bu sohaning amaliy muammolarini birgalikda hal etiş maqsadida bir neça mamlakatlarda, jum-ladan, Rossiya (1924), Avstriya (1926), Germaniya (1927), Buyuk Britaniya va AQŞda (1930) K. jamiyatlari tuzildi. 1921 y.da Rossiyada raketa texnikasiga doir işlar boşlanib, Gazodinamik laboratoriya taşqil etildi.
1933 y.da S. P. Korolyov boşçiligida birinçi marta suyuq yonilğili raketalar uçirildi. 1933 y. oxirida Moskvada Reaktiv i. t. instituta işga tuşdi.
AQŞda suyuq yoqilğili reaktiv dvigatellar böyiça işlar R. Goddard tomonidan 1921 y.da boşlandi, suyuq yonilğili raketalarni uçiriş esa 1926 y.da amalga oşirildi. Germaniyada bu turdagi dvigatellarning lab. sinovi G. Obert tomonidan 1929 y.da, suyuq yonilğili dvigatellarni uçiriş böyiça sinovlar esa I. Venkler tomonidan 1931 y.da boşlandi.
Kosmik eraning boşi — birinçi Yerning sun'iy yöldoşi (YESY) uçirilgan kun (1957 y. 4 okt.)dan hisoblanadi (q. Yer sun'iy yöldoşlari). 1959 y.da sayyoralararo avtomatik st-ya «Luna-2» Oy sirtiga qöndirildi. Kosmik eraning boşqa muhim voqealari kosmik fazoga Yu. A. Gagarin (1961 y. 12 apr.) va birinçi ayol-kosmonavt V. Tereşkova (1963 y. 16 iyun)ning uçişi böldi. K. tarixida navbatdagi muhim voqea 1969 y. 16—24 iyulda N. Armstrong, E. Oldrin va M. Kollinzlar (AQŞ) tomonidan Oyga uyuştirilgan birinçi ekspeditsiya hisoblanadi.
Quyidagi mamlakatlarda kosmik apparatlar yaratilgan: Rossiyada (1957 y. dan), AQŞda (1958 y.dan), Fransiyada (1965 y.dan), Yaponiya va Xitoyda (1970 y.dan), Buyuk Britaniyada (1971 y.dan), Hindistonda (1980 y.dan).
Zamonaviy kosmik uçişlar nazariyasi osmon mexaniqasi va uçiş apparatlarini boşqariş nazariyasiga tayangan. Klassik osmon mexaniqasidan farq qilib, bu yönaliş astrodinamika deb yuritiladi. Astrodinamikaning eng muhim bölimlaridan biri — uçiş trayektoriyalarini tuzatiş (korreksiyalaş) nazariyasi deb ataladi. YESY hisoblangan trayektoriyadan çetga çiqişi (oğişi) ham mumkin; u uşbu omillarga boğliq böladi: oldindan hisoblaş qiyin bölgan oğdiruvçi kuçlar (ziçligi özgarib turuvçi atmosfera qarşiligi, Yerning nosferikligi, bir jinsli emasligi va b.) mavjudligi va b.
Kosmik majmualarni yaratiş murakkab ilmiy-texnik muammo hisoblanadi. Yirik eltuvçi raketa (ER)larning startoldi massasi 3000 t, uzunligi esa 100 m dan ortiq böladi. Ularda zarur yonilği zahiralarini (umumiy massasining 90%) ratsional joylaştiriş, raketa tuzilişini iloji boriça yengil qiliş, yonilği işlatilgandan söng şu bosqiçni qaytarib tuşiriş va b. raketa tuzilişiga xos muammodir.
ER dvigateli qurilmasining quvvati bir neça GVt gaça boradi. Odatda ER bir neça dvigateldan taşqil topib, ularning sinxron (uyğunlaşib) işlaşi boşqariş tizimi orqali amalga oşiriladi. ER dvigatellari uçun, odatda, qattiq kimyoviy yonilği, suyuq yonilği işlatiladi (q. Raketa dvigateli). Yadro energiyasida işlaydigan RD dvigatellari sinov bosqiçida (2003).
Kosmik apparat (KA)larni orbitaga çiqariş uçun YESYlarga birinçi kosmik tezlik (7,91 km/s) dan ortiq, KK ni boşqa sayyoralar (Mars, Venera)ga çiqariş uçun, ikkinçi kosmik tezlik (11,19 km/s) dan ortiq, Quyoş sistemasidan çiqib ketiş uçun esa, uçinçi kosmik tezlik (16,6 km/s) dan
ortiq tezlik beriş kerak. Orbitaga çiqariladigan KAlarni 2 guruhga ajratiş mumkin: Yer atrofida uçuvçi (YESY) va uzoq, kosmosga, mas, Oy yoki boşka sayyoralarga uçuvçi apparatlar. Keyingi guruhga kiruvçi KAlarning ERlari (boşlangiç tezligining kattaligi sayyoraga yaqinlaşgaç tormozlovçi impuls va Yerga qaytişi uçun tezlikni orttiriş zarurligini e'tiborga olsak) yetarli darajada katta quvvatli bölişi kerak. Kosmik apparat kosmik fazoning murakkab şaroitida uzoq, vaqt mustaqil işlaşi uçun unda bir qança tizimlar — t-rani saqlaş tizimi, elektr manbai (mas, Quyoş batareyalari) va yonilği b-n ta'minlaş tizimi, Yer va b. kosmik jismlar b-n aloqa qiliş tizimlari, uçişni boşqariş tizimi va b. bölişi kerak. Kema bortiga turli-tuman i. t. asboblari örnatiladi. Ularning işini kema bortidagi boşqariş kompleksi tartibga solib turadi. Tuşiriladigan apparat atmosferada qizib ketmasligi uçun issiqqa çidamli maxsus konteynerga joylaştiriladi. Ekipajli kosmik kemalarda qöşimça tibbiy-ekologik muammolarni hal qilişga töğri keladi. Ularda ekipajni zararli nurlar, vakuum va kosmik muhitning boşka omillaridan saqlaş tizimi, hayotni ta'minlaş tizimi bölişi zarur. Kosmosga uçiş inson organizmida vaznsizlikka, öta nagruzkaga çidamlilikni talab qiladi. «Vosxod» kemasida bajarilgan eksperiment va tadqiqotlar, insonning oçiq kosmosga çiqişi, «Soyuz» kosmik kemalarida uçişlar orbital st-yalarning yaratilişiga olib keldi va «Salyut», «Mir», «Skayleb» orbital st-yalari uçirildi.
ER va KAlarning uçişi Yerdan boşqariş xizmatining keng tarmoği mavjud bölişini talab qiladi. Şu maqsadda Yer sirtida kosmik aloqa punktlari, okeanda esa maxsus jihozlangan aloqa kemalari joylaşadi. KAlarni Yerga qöndirişda qutqariş va evakuatsiya xizmati yordamga keladi. KA bortidagi boşqariş tizimi va Yerdagi köplab xizmat tizimlari orasidagi boğlanişlarni taşqil etiş, uçişni texnik boşqariş orqali amalga oşiriladi.
K.ning avtomatik vositalari Yerni ilmiy tadqiq qilişga, atmosferaning yuqori qatlamlarini, ionosfera va radiatsion mintaqalarini bevosita ölçaşga, Yerning haqiqiy şaklini va gravitatsion maydoni anomaliyasini aniqlaşta imkon beradi.
Oy va sayyoralarni ilmiy tadqiq qilişda Oy atrofi va sayyoralar atrofi fazosida, Oy sirtida, sayyoralar atmosferasida va sirtida bevosita ölçaşlar olib boriladi. Sayyoralararo KA Oy, Merkuriy, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Uran, Neptun va ularning yöldoşlarini ayrim kometa (mas, Galley) va asteroidlarni tekşirdi. Oy tuproğidan namunalar keltirildi, Mars tuproğida mikroorganizmlarning bor yoki yöqligi tekşirildi (q. «Viking»).
Quyoşning ultrabinafşa diapazondagi nurlanişni KA yordamida tadqiq qilib, uning tuzilişi, faolligi va insonning amaliy faoliyatiga ta'siri masalalarida fanni talay yangiliklar b-n boyitdi; Koinotning yuzlab rentgen va gamma diapazonlarda nurlanuvçi manbalarini oçdi; yuqori energiyali obyektlarda keçayotgan fizik jarayonlarning mohiyatini anglaşga imkon berdi. K. vositalari, nisbiylik nazariyasi tomonidan ta'kidlangan samaralarni aniqlaşga va şu asosda borliqning fundamental asoslarini tadqiq qilişga imkon yaratdi; aloqa yöldoşlari, Yer şarining katta qismi uçun televizion dasturlarni retranslyatsiya qilib, telefon va telegraf aloqalarini ham amalga oşirmoqsa («Molniya», «Raduga», «Ekran» va b.).
Yerga yaqin kosmik fazoni, sayyoralar va ularning tabiiy yöldoşlarini, Quyoşni, Quyoş — Yer va b. sayyoralararo boğlanişlarni örganiş böyiça ilmiy eksperimentlar ötkaziş, yulduzlar evolyutsiyalarini tadqiq qiliş, uzoq kosmosda murakkab organik birikmalarning hosil böliş masalalarini tadqiq qiliş va b. tadbirlar K.ning amalda bajariladigan işlariga kiradi. Bu esa Yerda hayotning paydo bölişi haqidagi ma'lumotlarni aniqlaş uçun katta ahamiyat kasb etadi. Fundamental va amaliy bilimlarni örganiş maqsadida tibbiy-biologik eksperimentlar ötkaziladi, şuningdek, yuqori energiyaga ega bölgan kosmik nurlarniig yuzaga keliş jarayonlari, modda va antimoddalarning annigilyatsiya hodisalari tadqiq qilinadi. Tabiiy boyliklarni, baliq zahiralarini izlaşda, örmon va q. x. yerdariga bahr berişda, xarita tuzişda kosmik suratga oliş usuli keng qöllaniladi. Texnologik jarayonlar: kosmik payvandlaş, vaznsizlik holatda kristallarni östiriş va b. kosmik tadqiqotlarning muhim bosqiçi hisoblanadi. Mac, materiallardagi ba'zi metallurgiya va kristallokimyo jarayonlarga vaznsizlikning ta'siri EPAS dasturi böyiça «Salyut» orbital st-yasida Rossiya — AQŞ kosmonavtlarining birgalikda uçişi vaqtida örganildi. V. A. Lyaxov va V. V. Ryuminlar orbitada birinçi marta radioteleskopni örnatdilar va uning yordamida astrofizik va geofizik tadqiqotlar ötkazdilar. Bunda birinçi marta ikki tomonlama televizion aloqa tizimi
işga tuşirildi (q. Kosmik televideniye). L. I. Popov va V. V. Ryuminlar (185 kun), O. Yu. Atkov (265 kun), L. D. Kizimov 265 kun, V. A. Solovyov (237 kun) kosmosda eng uzoq vaqt böldilar. Kosmosda uzoq vaqt uçişning inson organizmiga biologik ta'siri haqida yangi muhim ma'lumotlar olindi. «Interkosmos» dasturi böyiça ötkazilgan önlab tadqiqotlar Yerning tabiiy resurslari, meteorologik va b. ma'lumotlar haqida qimmatli axborotlar olişni ta'minladi.
Kosmik navigatsiya vositalari kema va samolyotlarning turgan örnini yuqori aniqlikda aniqlaşga imkon beradi; kosmik meteorologiya vositalari ob-havo ma'lumotlari aniqligini oşiradi. K. amaliyotidan kelgan foyda uning rivojlanişi uçun qilingan barça sarflardan yuqori. K. insoniyatning rivojlanişi uçun atrof muhitni saqlaşdagi bir qança masalalarni yeçişga, zararli sanoat va radioaktiv çiqindilarning töplaniş xavfini bartaraf qilişga yordam beradi (yana q. Kosmik kema, Kosmik navigatsiya, Kosmik tibbiyot). Meteorologik YESY esa Yer şari böylab bulutlarning taqsimlanişi hodisasini, Yerning issiqlik nurlanişi xaritalarini olişda foydalaniladi, siklonlarning harakat yönalişlarini qöllab, bu ma'lumotlar dunyo meteorologik markazlariga özatiladi va ular asosida aholi uçun kelgusi bir neça kunlik ob-havo ma'lumoti e'lon qilinadi.
Yerning tabiiy resurslarini aniqlaş va ekologik holatini nazorat qiliş borasida YESYning ahamiyati borgan sari ortib bormokda. Turli yoruğlik filtrlari yordamida YESIdan olingan Yer sirtining fotosuratlari uning yaşil boyligi holati, yuqrri yuzalarining özgarişi, ekin zonalari va örmonlarning holati, dehqonçilik işlarining borişi, kutilayotgan hosil, örmon yonğinlari dinamikasiga doir bir talay ma'lumotlarni beradi. Bu ma'lumotlar dehqonçilik, çorvaçilikni yölga qöyişda, tabiiy ofatlarning oldini olişda muhim ahamiyat kasb etadi.
Jahonda 1957— 2003 yillar mobaynida kosmosga uçirilgan Yer sun'iy yöldoşlari, kosmik kemalar, avtomatik st-yalar: «Azura-1» (Germaniya), «Apollon» (AKŞ), «Asteriks-1» (Fransiya), «Venera» (Rossiya), «Viking» (AQŞ), «Vostok» va «Vosxod» (Rossiya), «Voyajer» (AQŞ) va «Jemini» (AQŞ), «Zond», «Interkosmos», «Kosmos» «Luna» «Mars» (Rossiya), «Merkuriy» (AQŞ), «Mir», «Molniya» (Rossiya), «Osumi» (Yaponiya), «Pioner» va «Polyot» (Rossiya), «Prospero» (Angliya), «Proton», «Salyut» (Rossiya), «Skayleb» (AQŞ), «Soyuz», «Sputnik» (Rossiya), «Endever» (AKŞ) va h. k. Kosmosga jami 432 kosmonavt (şu jumladan, 232 astronavt) parvoz qilgan (2003).
K. rivojlanişida özbekistonlik olimlarning ham hissasi bor. Özbekistonda «Koinot» ilmiy i. ç. boşqarmasi faoliyat körsatmoqda (1980 y.dan), Özbekiston Respublikasi Kosmonavtika federatsiyasi tuzilgan (1977 y.dan), iqtidorli maktab öquvçilarining Xalqaro aerokosmik maktabi işlab turibdi (1990 y.dan, uning taşkilotçisi va rahbari akad. Ş. Vohidov). Uçuvçi-kosmonavt V. A. Jonibekov, Qirğizistonning Öş viloyatida tuğilib ösgan özbek uçuvçi-astronavti Solijon Şaripov kosmosga parvoz qilişgan.
K. fan va texnikaning istiqbolli yönalişlaridan bölib, insoniyatning bugungi global (demografik, energetik, ekologik va b.) muammolarini hal qilişda K.ga doir maxsus rejalar mavjud. 21-a.da Marsni ekipajli sayyoralararo kosmik kema yordamida örganiş, Oyda köp maqsadli st-yani, Yer atrofi orbitasida yirik Kuyoş fabrikasini va bir neça ön ming kişiga möljallangan «kosmik mustamlakalar»ni quriş loyihalari şular jumlasidan. Ekipajli sayyoralararo kosmik kemani Marsga uçiriş loyihasini Rossiya va AQŞ olimlari hamkorlikda amalga oşirişmokda. Olti kişidan iborat ekipajni Marsga uçiriş möljallangan. Ayni paytda Yevropa agentligi mamlakatlari, AQŞ, Rossiya kosmik agentliklari b-n birgalikda qurayotgan Xalqaro kosmik st-yasi (XKS) yirik kosmik industriyaning deboçasi hioblanadi. Mazkur styada önlab lab.lar işlaydi.
Ad.: Levantovskiy V. I., Mexaniqa kosmiçeskogo polyota, M., 1980; Keldiş M. V., Marov M. Ya., Kosmiçeskoye televideniye, M, 1981., Umanskiy S. P., Kosmonavtika: segodnya i zavtra, M., 1986., Kosmiçeskaya odisseya, M., 1988.
Mamadmuso Mamadazimov, Abdumajid Rahimov.
Q.: Kosmik kema, Kosmik navigatsiya, Kosmik televideniye, Kosmik tibbiyot, Raketa dvigateli
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОСМОНАВТИКА (космос ва юн. nautike — кемани бошқариш санъати) — космик фазога парвоз қилиш; турли хилдаги космик аппаратлардан фойдаланган ҳолда космосни ва Ердан ташқаридаги космик объектларни ўрганишни таъминлайдиган фан ва техника сохалари мажмуи. Қуйидаги муаммолар б-н шуғулланади: космик учишлар назарияси — траекторияларни ҳисоблаш; илмий-техникавий космик ракеталар, бошқариш борт тизими, учириш жойи қурилмалари, бошқарилувчи кемалар ва ст-ялар, илмий лаб. жиҳозлари ҳамда ердаги учиришни бошқариш тизимини яратиш, траекторияни ўлчаш хизмати, телеметрия, орбитал ст-яларни жиҳозлаш ва бош-қариш; тиббий-биологик ҳаётни таъминлаш борт тизимини яратиш; ортиқча зўриқиш, вазнсизлик, радиация ва ш. к. масалалар б-н боғлиқ равишда инсон организмида кечадиган нохуш ҳодисаларни бартараф қилиш; космик фазо ва сайёралардан фойдаланишнинг ҳуқуқий, халқаро ҳуқуқ меъёрлари бўйича бошқариш масалалари ва б.
Космик фазога учиш мумкинлигининг назарий асосларини биринчи бўлиб, 19- а. охирида К. Э. Циолковский яратди. У ўзининг «Реактив қурилмалар ёрдамида Олам фазосини тадқиқ этиш» (1903) ва б. асарларида космик парвозларни техник жиҳатдан амалга ошириш мумкинлигини кўрсатиб, К.нинг асосий муаммоларини ҳал қилиш ечимларини берди. К. масалаларини ечищда И. В. Мешчерский, Ю. В. Кондратюк (1897—1942), Ф. А. Цандер (1887—1933) каби рус олимлари, Р. Эно-Пельтри (Франция) ва б. олимлар ўз ишлари б-н қатнашдилар. 20-а. 20-й.ларида К. асосий ғояларини тарғиб қилиш ва бу соҳанинг амалий муаммоларини биргаликда ҳал этиш мақсадида бир неча мамлакатларда, жум-ладан, Россия (1924), Австрия (1926), Германия (1927), Буюк Британия ва АҚШда (1930) К. жамиятлари тузилди. 1921 й.да Россияда ракета техникасига доир ишлар бошланиб, Газодинамик лаборатория ташқил этилди.
1933 й.да С. П. Королёв бошчилигида биринчи марта суюқ ёнилғили ракеталар учирилди. 1933 й. охирида Москвада Реактив и. т. института ишга тушди.
АҚШда суюқ ёқилғили реактив двигателлар бўйича ишлар Р. Годдард томонидан 1921 й.да бошланди, суюқ ёнилғили ракеталарни учириш эса 1926 й.да амалга оширилди. Германияда бу турдаги двигателларнинг лаб. синови Г. Оберт томонидан 1929 й.да, суюқ ёнилғили двигателларни учириш бўйича синовлар эса И. Венклер томонидан 1931 й.да бошланди.
Космик эранинг боши — биринчи Ернинг сунъий йўлдоши (ЕСЙ) учирилган кун (1957 й. 4 окт.)дан ҳисобланади (қ. Ер сунъий йўлдошлари). 1959 й.да сайёралараро автоматик ст-я «Луна-2» Ой сиртига қўндирилди. Космик эранинг бошқа муҳим воқеалари космик фазога Ю. А. Гагарин (1961 й. 12 апр.) ва биринчи аёл-космонавт В. Терешкова (1963 й. 16 июнь)нинг учиши бўлди. К. тарихида навбатдаги муҳим воқеа 1969 й. 16—24 июлда Н. Армстронг, Э. Олдрин ва М. Коллинзлар (АҚШ) томонидан Ойга уюштирилган биринчи экспедиция ҳисобланади.
Қуйидаги мамлакатларда космик аппаратлар яратилган: Россияда (1957 й. дан), АҚШда (1958 й.дан), Францияда (1965 й.дан), Япония ва Хитойда (1970 й.дан), Буюк Британияда (1971 й.дан), Ҳиндистонда (1980 й.дан).
Замонавий космик учишлар назарияси осмон механиқаси ва учиш аппаратларини бошқариш назариясига таянган. Классик осмон механиқасидан фарқ қилиб, бу йўналиш астродинамика деб юритилади. Астродинамиканинг энг муҳим бўлимларидан бири — учиш траекторияларини тузатиш (коррекциялаш) назарияси деб аталади. ЕСЙ ҳисобланган траекториядан четга чиқиши (оғиши) ҳам мумкин; у ушбу омилларга боғлиқ бўлади: олдиндан ҳисоблаш қийин бўлган оғдирувчи кучлар (зичлиги ўзгариб турувчи атмосфера қаршилиги, Ернинг носфериклиги, бир жинсли эмаслиги ва б.) мавжудлиги ва б.
Космик мажмуаларни яратиш мураккаб илмий-техник муаммо ҳисобланади. Йирик элтувчи ракета (ЭР)ларнинг стартолди массаси 3000 т, узунлиги эса 100 м дан ортиқ бўлади. Уларда зарур ёнилғи заҳираларини (умумий массасининг 90%) рационал жойлаштириш, ракета тузилишини иложи борича енгил қилиш, ёнилғи ишлатилгандан сўнг шу босқични қайтариб тушириш ва б. ракета тузилишига хос муаммодир.
ЭР двигатели қурилмасининг қуввати бир неча ГВт гача боради. Одатда ЭР бир неча двигателдан ташқил топиб, уларнинг синхрон (уйғунлашиб) ишлаши бошқариш тизими орқали амалга оширилади. ЭР двигателлари учун, одатда, қаттиқ кимёвий ёнилғи, суюқ ёнилғи ишлатилади (қ. Ракета двигатели). Ядро энергиясида ишлайдиган РД двигателлари синов босқичида (2003).
Космик аппарат (КА)ларни орбитага чиқариш учун ЕСЙларга биринчи космик тезлик (7,91 км/с) дан ортиқ, КК ни бошқа сайёралар (Марс, Венера)га чиқариш учун, иккинчи космик тезлик (11,19 км/с) дан ортиқ, Қуёш системасидан чиқиб кетиш учун эса, учинчи космик тезлик (16,6 км/с) дан
ортиқ тезлик бериш керак. Орбитага чиқариладиган КАларни 2 гуруҳга ажратиш мумкин: Ер атрофида учувчи (ЕСЙ) ва узоқ, космосга, мас, Ой ёки бошка сайёраларга учувчи аппаратлар. Кейинги гуруҳга кирувчи КАларнинг ЭРлари (бошлангич тезлигининг катталиги сайёрага яқинлашгач тормозловчи импульс ва Ерга қайтиши учун тезликни орттириш зарурлигини эътиборга олсак) етарли даражада катта қувватли бўлиши керак. Космик аппарат космик фазонинг мураккаб шароитида узоқ, вақт мустақил ишлаши учун унда бир қанча тизимлар — т-рани сақлаш тизими, электр манбаи (мас, Қуёш батареялари) ва ёнилғи б-н таъминлаш тизими, Ер ва б. космик жисмлар б-н алоқа қилиш тизимлари, учишни бошқариш тизими ва б. бўлиши керак. Кема бортига турли-туман и. т. асбоблари ўрнатилади. Уларнинг ишини кема бортидаги бошқариш комплекси тартибга солиб туради. Тушириладиган аппарат атмосферада қизиб кетмаслиги учун иссиққа чидамли махсус контейнерга жойлаштирилади. Экипажли космик кемаларда қўшимча тиббий-экологик муаммоларни ҳал қилишга тўғри келади. Уларда экипажни зарарли нурлар, вакуум ва космик муҳитнинг бошка омилларидан сақлаш тизими, ҳаётни таъминлаш тизими бўлиши зарур. Космосга учиш инсон организмида вазнсизликка, ўта нагрузкага чидамлиликни талаб қилади. «Восход» кемасида бажарилган эксперимент ва тадқиқотлар, инсоннинг очиқ космосга чиқиши, «Союз» космик кемаларида учишлар орбитал ст-яларнинг яратилишига олиб келди ва «Салют», «Мир», «Скайлэб» орбитал ст-ялари учирилди.
ЭР ва КАларнинг учиши Ердан бошқариш хизматининг кенг тармоғи мавжуд бўлишини талаб қилади. Шу мақсадда Ер сиртида космик алоқа пунктлари, океанда эса махсус жиҳозланган алоқа кемалари жойлашади. КАларни Ерга қўндиришда қутқариш ва эвакуация хизмати ёрдамга келади. КА бортидаги бошқариш тизими ва Ердаги кўплаб хизмат тизимлари орасидаги боғланишларни ташқил этиш, учишни техник бошқариш орқали амалга оширилади.
К.нинг автоматик воситалари Ерни илмий тадқиқ қилишга, атмосферанинг юқори қатламларини, ионосфера ва радиацион минтақаларини бевосита ўлчашга, Ернинг ҳақиқий шаклини ва гравитацион майдони аномалиясини аниқлашта имкон беради.
Ой ва сайёраларни илмий тадқиқ қилишда Ой атрофи ва сайёралар атрофи фазосида, Ой сиртида, сайёралар атмосферасида ва сиртида бевосита ўлчашлар олиб борилади. Сайёралараро КА Ой, Меркурий, Венера, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун ва уларнинг йўлдошларини айрим комета (мас, Галлей) ва астероидларни текширди. Ой тупроғидан намуналар келтирилди, Марс тупроғида микроорганизмларнинг бор ёки йўқлиги текширилди (қ. «Викинг»).
Қуёшнинг ультрабинафша диапазондаги нурланишни КА ёрдамида тадқиқ қилиб, унинг тузилиши, фаоллиги ва инсоннинг амалий фаолиятига таъсири масалаларида фанни талай янгиликлар б-н бойитди; Коинотнинг юзлаб рентген ва гамма диапазонларда нурланувчи манбаларини очди; юқори энергияли объектларда кечаётган физик жараёнларнинг моҳиятини англашга имкон берди. К. воситалари, нисбийлик назарияси томонидан таъкидланган самараларни аниқлашга ва шу асосда борлиқнинг фундаментал асосларини тадқиқ қилишга имкон яратди; алоқа йўлдошлари, Ер шарининг катта қисми учун телевизион дастурларни ретрансляция қилиб, телефон ва телеграф алоқаларини ҳам амалга оширмоқца («Молния», «Радуга», «Экран» ва б.).
Ерга яқин космик фазони, сайёралар ва уларнинг табиий йўлдошларини, Қуёшни, Қуёш — Ер ва б. сайёралараро боғланишларни ўрганиш бўйича илмий экспериментлар ўтказиш, юлдузлар эволюцияларини тадқиқ қилиш, узоқ космосда мураккаб органик бирикмаларнинг ҳосил бўлиш масалаларини тадқиқ қилиш ва б. тадбирлар К.нинг амалда бажариладиган ишларига киради. Бу эса Ерда ҳаётнинг пайдо бўлиши ҳақидаги маълумотларни аниқлаш учун катта аҳамият касб этади. Фундаментал ва амалий билимларни ўрганиш мақсадида тиббий-биологик экспериментлар ўтказилади, шунингдек, юқори энергияга эга бўлган космик нурларнииг юзага келиш жараёнлари, модда ва антимоддаларнинг аннигиляция ҳодисалари тадқиқ қилинади. Табиий бойликларни, балиқ заҳираларини излашда, ўрмон ва қ. х. ердарига баҳр беришда, харита тузишда космик суратга олиш усули кенг қўлланилади. Технологик жараёнлар: космик пайвандлаш, вазнсизлик ҳолатда кристалларни ўстириш ва б. космик тадқиқотларнинг муҳим босқичи ҳисобланади. Mac, материаллардаги баъзи металлургия ва кристаллокимё жараёнларга вазнсизликнинг таъсири ЭПАС дастури бўйича «Салют» орбитал ст-ясида Россия — АҚШ космонавтларининг биргаликда учиши вақтида ўрганилди. В. А. Ляхов ва В. В. Рюминлар орбитада биринчи марта радиотелескопни ўрнатдилар ва унинг ёрдамида астрофизик ва геофизик тадқиқотлар ўтказдилар. Бунда биринчи марта икки томонлама телевизион алоқа тизими
ишга туширилди (қ. Космик телевидение). Л. И. Попов ва В. В. Рюминлар (185 кун), О. Ю. Атьков (265 кун), Л. Д. Кизимов 265 кун, В. А. Соловьёв (237 кун) космосда энг узоқ вақт бўлдилар. Космосда узоқ вақт учишнинг инсон организмига биологик таъсири ҳақида янги муҳим маълумотлар олинди. «Интеркосмос» дастури бўйича ўтказилган ўнлаб тадқиқотлар Ернинг табиий ресурслари, метеорологик ва б. маълумотлар ҳақида қимматли ахборотлар олишни таъминлади.
Космик навигация воситалари кема ва самолётларнинг турган ўрнини юқори аниқликда аниқлашга имкон беради; космик метеорология воситалари об-ҳаво маълумотлари аниқлигини оширади. К. амалиётидан келган фойда унинг ривожланиши учун қилинган барча сарфлардан юқори. К. инсониятнинг ривожланиши учун атроф муҳитни сақлашдаги бир қанча масалаларни ечишга, зарарли саноат ва радиоактив чиқиндиларнинг тўпланиш хавфини бартараф қилишга ёрдам беради (яна қ. Космик кема, Космик навигация, Космик тиббиёт). Метеорологик ЕСЙ эса Ер шари бўйлаб булутларнинг тақсимланиши ҳодисасини, Ернинг иссиқлик нурланиши хариталарини олишда фойдаланилади, циклонларнинг ҳаракат йўналишларини қўллаб, бу маълумотлар дунё метеорологик марказларига ўзатилади ва улар асосида аҳоли учун келгуси бир неча кунлик об-ҳаво маълумоти эълон қилинади.
Ернинг табиий ресурсларини аниқлаш ва экологик ҳолатини назорат қилиш борасида ЕСЙнинг аҳамияти борган сари ортиб бормокда. Турли ёруғлик фильтрлари ёрдамида ЕСИдан олинган Ер сиртининг фотосуратлари унинг яшил бойлиги ҳолати, юқрри юзаларининг ўзгариши, экин зоналари ва ўрмонларнинг ҳолати, деҳқончилик ишларининг бориши, кутилаётган ҳосил, ўрмон ёнғинлари динамикасига доир бир талай маълумотларни беради. Бу маълумотлар деҳқончилик, чорвачиликни йўлга қўйишда, табиий офатларнинг олдини олишда муҳим аҳамият касб этади.
Жаҳонда 1957— 2003 йиллар мобайнида космосга учирилган Ер сунъий йўлдошлари, космик кемалар, автоматик ст-ялар: «Азура-1» (Германия), «Аполлон» (АКШ), «Астерикс-1» (Франция), «Венера» (Россия), «Викинг» (АҚШ), «Восток» ва «Восход» (Россия), «Вояжер» (АҚШ) ва «Жемини» (АҚШ), «Зонд», «Интеркосмос», «Космос» «Луна» «Марс» (Россия), «Меркурий» (АҚШ), «Мир», «Молния» (Россия), «Осуми» (Япония), «Пионер» ва «Полёт» (Россия), «Просперо» (Англия), «Протон», «Салют» (Россия), «Скайлэб» (АҚШ), «Союз», «Спутник» (Россия), «Эндевер» (АКШ) ва ҳ. к. Космосга жами 432 космонавт (шу жумладан, 232 астронавт) парвоз қилган (2003).
К. ривожланишида ўзбекистонлик олимларнинг ҳам ҳиссаси бор. Ўзбекистонда «Коинот» илмий и. ч. бошқармаси фаолият кўрсатмоқда (1980 й.дан), Ўзбекистон Республикаси Космонавтика федерацияси тузилган (1977 й.дан), иқтидорли мактаб ўқувчиларининг Халқаро аэрокосмик мактаби ишлаб турибди (1990 й.дан, унинг ташкилотчиси ва раҳбари акад. Ш. Воҳидов). Учувчи-космонавт В. А. Жонибеков, Қирғизистоннинг Ўш вилоятида туғилиб ўсган ўзбек учувчи-астронавти Солижон Шарипов космосга парвоз қилишган.
К. фан ва техниканинг истиқболли йўналишларидан бўлиб, инсониятнинг бугунги глобал (демографик, энергетик, экологик ва б.) муаммоларини ҳал қилишда К.га доир махсус режалар мавжуд. 21-а.да Марсни экипажли сайёралараро космик кема ёрдамида ўрганиш, Ойда кўп мақсадли ст-яни, Ер атрофи орбитасида йирик Куёш фабрикасини ва бир неча ўн минг кишига мўлжалланган «космик мустамлакалар»ни қуриш лойиҳалари шулар жумласидан. Экипажли сайёралараро космик кемани Марсга учириш лойиҳасини Россия ва АҚШ олимлари ҳамкорликда амалга оширишмокда. Олти кишидан иборат экипажни Марсга учириш мўлжалланган. Айни пайтда Европа агентлиги мамлакатлари, АҚШ, Россия космик агентликлари б-н биргаликда қураётган Халқаро космик ст-яси (ХКС) йирик космик индустриянинг дебочаси ҳиобланади. Мазкур стяда ўнлаб лаб.лар ишлайди.
Ад.: Левантовский В. И., Механиқа космического полёта, М., 1980; Келдыш М. В., Маров М. Я., Космическое телевидение, М, 1981., Уманский С. П., Космонавтика: сегодня и завтра, М., 1986., Космическая одиссея, М., 1988.
Мамадмусо Мамадазимов, Абдумажид Раҳимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.