Kuzupçi

Kuzupçi — Xitoydagi qumlik. Ordos platosining şim. çekkasi va Xuanxe daryosining öng sohilida, 1100— 1700 m balandlikdagi terrasalarni egallaydi. Öz. 370 km, kengligi 40 km gaça. Qumning qalinligi 100 m gaça. 15—30 m balandlikdagi harakatlanuvçi barxanlar yarim köçmas qumlar b-n almaşinadi. Şörxok, köl, taqirlar uçraydi. K.ning şarqiy çekkasida «kuylovçi» qumlar bor. KUY (qad. turkça köç, xitoyça syuy — ohang sözidan), melodiya — 1) musiqa san'atida asosiy ifoda vositasi, bir ovozli, badiiy tuğallangan musiqiy fikr; turli balandlik va çözimdagi musiqiy tovuş (toi)larning özaro uyuşib tugal şaklga tuşgan birikmasi. Musiqiy jumla va ibo-ralarga bölinadi. K. bir ovozli musiqa tizimiga asoslangan monodiyada., şuningdek, köp ovozli polifoniya (boşqa ovozdagi kuylar b-n birgalikda) hamda gomofoniya (akkordlar yoki boşqa ovozlar jörligida) uslublarida namoyon böladi. Monodik musiqada K. tugal badiiy obrazning yagona musiqiy ifodasi hisoblanadi, köp ovozli musiqada esa badiiy mazmun boş ovoz yoki bir neça ovozlar, şuningdek, garmoniya va kontrapunkt vositalari orqali ham ifodalanadi.

K. musiqaning köp böğinli ifodaviy vositasidir, unda aksariyat musiqa unsurlari — tovuşqator, lad, ritm (vazn-usul), ijro sur'ati, çolğu to-vuşi va inson ovozining tusy (tembr) va b. mujassamlaşgan. K. an'anaviy hamda kompozitorlik musiqa ijodining eng qimmatli badiiy vositasi hisoblanib, unda tarixiy va mahalliy uslublar, milliy ohang hamda musi-qiy tuşunçalar öz aksini topadi. Örta asrlar turkiy adabiyotida Abdulqodir Maroğiy, Navoiy K.ni kög (ba'zan — kök) deb ataşgan:

Dedim tarovaye jonbaxş mutribo, sen xud Firoq sozi tuzub ulturur kögi çolding.

(Navoiy, «Xazoyin ul-maoniy»)

Şu b-n birga, Xusayn Boyqaro va Bo-bur asarlarida ayvan K. tarzi va K. ma'nosida uçraydi. Örta asr musiqa ri-solalarida K. masalalari keng yoritilgan (yava q. Alhon); 2) turkiy tilli xalqdar (özbek, qozoq, qirğiz, turk va b.) da har xil şaklli çolğu musiqa asari.

KUYBIŞEV Valerian Vladimiroviç (1885.25.5, Omsk - 1935.25.1, Moskva) — Turkistonda bolşevikça rejimni örvatgan sovet siyosatçilaridan biri. 1919 y. okt.dan Butun Rossiya MIK va XKSning Turkiston Komis-siyasi (q. Turkkomissiya) raisining örinbosari va raisi sifatida Turkistonda bolşeviklar hukmronligini qaror toptirişda ğoyaviy-siyosiy rah-barlik qildi. 1920—21 y.larda M. V. Frunzenit yaqin yordamçisi bölib, Turkiston fronti siyosiy boşkarma-sining boşliği, RSFSR va RKP(b) MKning BXSRdagi muxtor vakili. Keyingi yillarda ittifoq partiya, kasaba uyuşmasi, sovet va xöjalik işlarida işladi. Butunittifoq KP(b) MK Siyosiy byurosi a'zosi (1927 y.dan). K. Buxoro Xalq, Respubli-kasini Buxoro Xalq Sovet Respubli-kasiga aylantiriş taşabbuskori (1920 y. 6 okt.). 1934 y. noyab.da Özbekiston, Tojikiston va Turkmaniston SSRda bölib, faqat Özbekistonning özida köplab okrug va tumanlarning rahbarlari, şuningdek, 30 ta tumandagi yuzdan ortiq k-z raislari hamda öziga töq dehqon xöjaliklarini qatağon qildirdi.

Ad.: Özbekistonning yangi tarixi. 2-kitob. [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davri-da], T., 2000.

KUYGANYOR — Andijon viloyati An-dijon tumanidagi şaharça (1978 y.dan). Tuman markazi. T.y. stansiyasi. Viloyat markazigaça 7 km. Aholisi 9,2 ming kişi (2001). Katta Farğova kanalidan suv oladi. Andijon qişloq xöjalik in-ti (in-t qoşida akademik litsey, litsey-intervat va öquv ilmiy i.ç. xöjaligi) faoliyat körsatadi. 1999 y.dan Özbekiston Respublikasi Kx- va suv xöjaligi vazirligi Q.x. ilmiy i.ç. markazining Suğoriladigan yerdarda ğalla va dukkaqli ösimliklar yetiştiriş i.t. instituti işlaydi. K.da quriliş korxonalari, Kuyganyor vasos st-yasi, umumiy ta'lim maktablari, kutubxonalar, madaniyat uylari, savdo, madaniy, maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari bor. Andijon ş.dan K.ga trolleybus qatnovi yölga qöyilgan.

KUYDIRGI — odam va hayvonlarda uçraydigan ötkir yuqumli kasallik; zoonoz kasalliklar guruhiga kiradi. Kasallik qadimdan ma'lum. Gippokrat ham bu haqda yozib qoldirgan. K. qözğatuvçisi — Bacillus anthracis — spora hosil qiladigan harakatsiz tayoqça. Sporalar juda çidamli bölib, suvda yillab, tuproqda ön yillab (20—30 yil va undan ortiq) saqlanişi mumkin.

O d a m g a kasal hayvonlardan — hay-vonni söyiş, göştini nimtalaş vaq-tida, şuningdek, suv, tuproq, çorva-çilik mahsulotlari orqali yuqadi. Odatda, kasallik şu soha xodimlarida, ya'ni hayvonlar b-n bevosita mu-loqotda böladigan kişilarda köproq kuzatiladi. Infeksiya soğlom odam organizmiga nafas yöllari, teri va oğiz orqali tuşişi mumkin. Odamda K.ning öpkaga, içakka, teriga zarar yetkazadigan va infeksiya — qonga ötib tarqa-ladigan septik xillari uçraydi. Kasallik alomatlari ham zararlangan a'zolarga qarab turliça böladi. K.ning teri şaklida K. qözğatuvçisi zararlangan teri orqali kiradi. Bu şaklda yaşirin (inkubatsion) davr 2—3 kun. Terining infeksiya kirgan sohasida dastlab börtma (papula) paydo böla-di, u loyqa yoki qonli suyuqlik b-n tölgan pufakça (pustöla) ga aylanadi. Pufakça tez orada yorilib, qora qötir böladi. Atrofida yangi pufakçalar hosil bölib, qora qötir kattalaşadi, uning tagida oğrimaydigan şiş közga taşlanadi. Odatda, şu jarohatni «kuy-dirgi xöppozi» deb ataladi. U köpinça yuz sohasi, bilak, böyin yoki oyoqda böladi. Bunda gavda t-rasi kötarili-şi, boş oğriği, darmonsizlik, uyqu-sizlik va h.k. kuzatiladi. Oradan 2—3 hafta ötgaç, bemor tuzala boşlaydi. Ö p k a K.sida tösatdan isitma kötarilib, yötal tutadi, qonli balğam kela-di, bemorning kökrak sohasi oğriydi, nafas olişi qiyinlaşadi. Içak K.si ovqatdan zaharlanişga öxşab boşlanadi, bemor köngli aynib, qusa-di, qorni qattiq oğriydi, içi dam böladi. K.ning öpka va içak şakllari juda kam uçraydi. Davolaş maqsadida penitsilin va K. gammaglobulini qöllaniladi. Profilaktika maqsadida mollar b-n muloqotda böladigan kasbdagilar: çorvadorlar, qassoblar, teri oşlovçilar K.ga qarşi vaksiva b-n emlanadi.

Hayvonlarda (ayniqsa, ot, qora-mol, qöy, eçki, buğu) uçraydi, septitsemiya, teri osti töqimalari va b. içki organlarga qon quyilişi va infiltrat yiğilişi b-n keçadi. Inku-batsion davri hayvonlarda 1—3 kun. Hayvonlarga yem-xaşak, iflos suv va havo, şuningdek, qon söruvçi haşa-rotlar, söva, paşşa va b. orqali yuqadi. Kasallik qözğatuvçi taşqi muhitdan organizmga tuşgandan keyin qon va limfaga ötib rivojlanadi va umumiy septitsemiyani çaqiradi, qonda öz at-rofida qobiq paydo qilib, köp miqdorda toksin işlab çiqaradi. Tez rivojlanib köpaygan mikroblar teri osti va b. töqimalarda şişlar paydo qiladi, toksinlar esa qon tomirlarining ötkazuvçanligini oşirib, butun içki organ va töqimalarda qon quyilişiga olib keladi, qon aylanişi sekinlaşadi.

Klinik belgilari. Kasallikning yaşirin davri 1 —3 kun davom etadi. Mikrobning organizmga qayerdan kirişiga qarab teri (korbunkulyoz), içak formalari böladi. Kasallikni ötkir holatlarida hayvon bir neça soat içida (hatto 1 soat içida) öladi. Hay-vonning burun, oğiz tyoşiklaridan qon aralaş köpik, orqa tyoşikdan qora rangdagi qon oqadi, harorati 41—42° ga kötiriladi, nafas oliş va yurak urişi tezlaşadi, holsizlanadi, iş-taha yöqoladi va köpinça yotadi. Kasallikning içak turlarida oşqozon, içak organlari faoliyati böziladi va ölgandan keyin ham orqa va b. tabiiy te-şiklardan qon oqadi. K. b-n kasallangan hayvonni bilmasdan söyganda qoni qopqora bölib, ivimaydi. Bu kasallik-ka gumon qilingan hayvonni söyiş mumkin emas, çunki organizmdagi kapsula xolatidagi, tez öldirib böladigan mikrob taşqi, kislorodli muhitga tuşişi b-n juda çidamli spora turiga aylanadi va tuprokda 100 yilgaça saqlanib qoladi.

Taşhis epizootologik, klinik belgilarga asosan qöyilib, lab. tekşiruviga asosan tasdiqlanadi.

Davolaş: K.ga maxsus giperimmun qon zardobi, gamma-globulin va antibiotiklardan penitsillin işlati-ladi.

Oldini oliş: kasal hayvonlar yakkalab qöyiladi, otxona, molxona, qöyxona, yem-xaşak, asbob-anjomlar, şuningdek, göng dezinfeksiya qili-vadi. Yaylovlar haydaladi. K.dan ölgan hayvonlar kuydiriladi yoki maxsus belgi qöyib yormasdan kömilib, ustiga xlorli ohak quyiladi. K. qayd etilgan joylarda soğlom hayvonlar emla-vadi.

Şonosir Şovohobov, Abdulla Köranboyev.

KUYDIRIŞ (tibbiyotda), kau-terizatsiya — kasallangan yumşoq yuzadagi töqimalarni yuqori t-ra va kimyoviy moddalar (kumuş nitrat, qörğoşin sulfat, azot, xrom, uç-xlorsirka kislota) ta'sirida yemiriş. Sögal, kondiloma, qadoqni yöqotiş, baçadon böyni eroziyasi, xavfsiz ösmalar (angioma, papilloma, poliplar) va b. oğriqli joylarni kuydirib davolaş. Ba'zan ilon çaqqanda, quturgan hayvon tişlaganda, şuningdek, qon töxtatişda va jarohatlarni davo-laşda K. usuli qöllanadi. Töqimalar maxsus apparatlar va har xil kuydi-ruvçi moddalar b-n kuydiriladi. K.ning termokaustika (Paqlen appa-rati), lazer nuri, elektrskalpel, diatermokoagulyatsiya kabi turlari mavjud.

KUYIKIŞ — jinsiy jarayon bosqiçi, urğoçi hayvonlarning jinsiy faollik davri. K. davrida hayvonlar bezovtalanadi, jinsiy sikllar — jinsiy a'zodan şilimşiq suyuqlik ajralib çiqişi va ovulyatsiya (tuxum hujayraning yetilib, tuxumdondan çi-qiş) hodisasi röy beradi, qin va ba-çadonda morfologik özgarişlar sodir böladi. Jumladan, sigirlar jinsiy a'zosidan suyuqlik kelişi 2—3 kun, juftlaşişga xohişi 12—18 soat davom etadi. Qöylarda jinsiy a'zodan suyuqlik kelişi 24—36 soat va juftlaşişga xohiş jarayoni 38 soat davom etadi. K.ning 2 xili mavjud: fiziologik K. va jinsiy K. Fiziolog i k K. urğoçi buzoqdarda 6—8 oyligidan boşlab kuzatiladi. Lekin ularni bu davrda qoçiriş man etiladi. Jinsiy K. muddati ğuvajin uçun 16—18 oylik deb belgilangan va ular şu davrdan boşlab uruğlantiriladi. Sigirlarda jinsiy sikl tuqqanidan söng har 18—45 kunda qaytariladi. Mol qoçirilganda uruğlanmasa, oradan ma'lum vaqt (mas, biyalar va sigirlar 20—21 kun, sovliklar 12—20 kun) ötgaç, qayta qoçiriladi (q.Ho-çiriş).

Ubaydulla Nosirov.

KUYINDI TIZMASI - Qurama toğlarining şim.-ğarbiy tarmoği. Namangan viloyatida. Şim.-ğarbdan jan.- şarqqa yövalgan. Öz. 12 km, eng baland joyi 2229 m. K.t.ning jan.-şarqdagi davomi Sulyukatoğ tizmasi (2334 m) deb ataladi. Ikkala tizma tutaşgan joyda Kamçik dovoni bor. K.t. Ohanga-ron daryosi havzasiga qaraşli Kuyin-di va Kamçiq soylarining suvayirği-çidir. K.t.ning şim.-şarqiy yon bağri ança tik va kambar, soylar b-n kuçli parçalangan. Suvayirğiç qismida alp tipidagi relyef şakllari, ba'-zan çoğroq supasimon yassi sirtlar mavjud.

K.t. quyi triasning qizilnura svitasi jinslaridan taşqil topgan. Yon bağri konglomerat, qumtoş, alevrolit, tuf qatlamlaridan tuzilgan, ular, öz navbatida, qalin kvarsli porfir qatlami b-n qoplangan. Quyi qismida töq böz, yuqoriroqda nisba-tan qalin jigarrang tuproqlar mavjud. Öt ösimliklardan, asosan, buğ-doyiq, daraxtlardan arça ösadi. Yozgi yaylov sifatida foydalaniladi, yay-lovlar mahsuldorligi gektariga 5—6 s. Toğyon bağridan Kamçiqdovoni (tun-nellari) yöli ötgan. Kelajakda Toş-kent—Andijon—Irkiştom magistral avtomobil yöli töliq foydalanişga topşirilganidan söng qad. Buyuk Ipak yöli eng serqatnov yölga aylanadi.

KUYIŞ (tibbiyotda) — yuqori t-ra, kimyoviy moddalar (işqor, kislota, oğir metallarning tuzlari va b.), elektr toki va radioaktiv nurlar ta'-sirida töqimalarning şikastlanişi. Şunga köra, termik K., kimyoviy moddalar va nurlar ta'sirida K. farq qilinadi. Turmuş va i. ç.da yuqori t-ra ta'sirida K., ya'ni termik K. köp uçraydi.

Töqimalarning zararlanişiga qarab K. ning 4 darajasi farklanadi: I dara j a da — teri qizarib, bir oz şi-şadi, 4—5 kundan söng tuzala boşlaydi. II darajada — qizargan teri yuzasida tiniq, sarğiş, suyuqlik b-n töla pufakçalar paydo böladi, ular yorilganda terining yuza qanati oçilib, bezillab turadi. Yaraga infeksiya tuş-masa, 10—15 kunda çandiqsiz tuzaladi. III darajada — terining hamma qanati öladi (teri usti qorayib keta-di — nekroz). IV darajada — teri va teri osti töqimalari (pay, muskullar va hatto suyaklar) kuyib kömirga aylanadi. Odatda, kuygan joy juda sekin tuzaladi, köpinça öşa joyda çu-qur çandiqlar paydo böladi. Ayniqsa, kişi yuzidagi çandiqlar husnni bu-zadi. Böyin va böğim atrofidagi çan-diklar (oğir turlari) ular harakatini çeklab qöyişi mumkin (q. Kontraktura).

K.ning oğir-yengilligi faqat K. darajasiga qarab emas, balki qança joy kuyganligiga, ya'ni şikastlangan kişining butun gavda yuzasiga qarab (% hisobida) aniqlanadi.

K.da beriladigan birinçi yordam tutayotgan, yongan yoki kimyoviy moddalar

tökilgan kiyimni yeçib yoki qirqib oliş, kuygan joyga aseptik boğlov qöyişdan iborat. I darajali K.da kuygan joyga 79° li spirt, arak,, odekolon, margansovkaning nimrang erit-masi surtiladi. Gavdaning köp qismi kuyganda bemorni tezlik b-n davolaş muassasasiga olib boriş kerak. Birinçi yordam körsatişda kuygan joydagi pufakçalarni yoriş, har xil malhamlar qöyiş, xususan, siydik boğlaş yaramaydi.

KUIIŞ (qişloq xöjaligi ekinlari va daraxtlarda) — quyoş nurining töğri tuşişi (oftob urişi) yoki ob-havoning keskin almaşinuvi (issiq urişi, issiqga çalinişi) ta'sirida yuzaga keladigan şikastlaniş; ösimliklarning zamburuğlar (mas, mo-nilioz kasalligini paydo etadigan zamburuğlar)dan hamda pestitsidlarni notöğri qöllaşdan kelib çiqadigan za-rarlanişi ham K. deyiladi. K. pöstloq, poya, novda, barg, gul, ayrim holdarda ösimlikning nobud bölişiga olib keladi. Issiq urişda tuprokda namning yetişmasligi tufayli ösimlikda suv balansi böziladi, vatijada barglar quriydi, hosil tökiladi va ösimlik nobud böladi. K. çöldan qum köçirib keladigan issiq şamolli r-nlar (mas, Qöqon, Bekobod, Mir-zaçöl guruhi va Surxondaryo viloya-tining jan. r-nlari)da ayniqsa köp kuzatiladi.

Kuraş çoralari: quyoş va is-siqdan himoyalaş uçun daraxt tanalari ohak erimasi b-n oqlanadi, dala ihota daraxtzorlari barpo qilinadi, ekinlar öz vaqtida suğoriladi, qator oralariga işlov beriladi, infeksiya ta'sirida yuzaga kelgan K.larda pes-titsidlar (ularni qöllaş tavsiyalariga muvofiq) purkaladi.

Sulton Aşmuhamedov.

KUYKIY HOFIZ TOŞKANDIY -q. Köhakiy.

KUK (Cook) Jeyms (1728.27.10, Marton, Yorkşir grafligi — 1779.14. 2, Ganayi o.lari) — ingliz dengizçi sayyohi. 1768—71 y.larda «Indevor» ke-masida dunyo aylana ekspeditsiyaga rah-barlik qilgan. Britaniya admiralligi tomonidan taşqil etilgan uşbu eks-peditsiyaning maqsadi Tinç okeanda yangi yerdarni eğallaş edi. Kema Plimut ş.dan safarga çiqib, Gorn bur-nini aylanib ötgaç, Taiti o.ga yetib bordi. 1769 y.da uning şim.-ğarbidagi yondoş orollarni Jamiyat o.lari degan umumiy nom b-n xaritaga tuşirdi. 1769—70 y.larda Yangi Zelandiya qir-ğoklarini aylanib ötib, uning orollardan iborat ekanligini aniq-ladi. Katta Tösiq rifi va Avstrali-yaning şarqiy so-hillarini tadqiq qiddi. Torres böğo-zi orqali K. Yaxşi Umid burnini aylanib, 1771 y.da Angliyaga qaytdi.

Antarktida materigini topiş va Yangi Zelandiya va b. orollarni örganiş maqsadida uyuştirilgan dunyo aylana 2-sayohatida (1772— 75) K. «Rezolyuşen» kemasida suzib 1773 y. tarixda ilk bor Jan. qutbiy doirani (40° şq.u.) kesib ötdi va 66° 36'j. k.gaça yetib bordi. Ikkinçi sayoh-ati davomida Tuamotu arxipelagidagi 2 atoll, Kuk o.lari guruhidagi Pal-merston o. va Xervi atolli, Yangi Gebrid o.lari, Yangi Kaledoniya va Nor-folk o.ni (1774), Atlantika okeani jan.dagi Jan. Georgiya va Jan. Sandviç o.larini (1775) topib, yevropaliklarga ma'lum qildi.

K. 1776 y.da «Rezolyuşen» va «Diskoveri» kemalariga ekspeditsiya boşliği qilib tayinlandi. 1777 y.da Kuk o.laridagi 3 atollni, Tubuai va Rojdestvo o.larini, 1770 y.da Ganayi o.larini tavsifladi, Amerikaning şim.-ğarbiy sohillarini örgandi va qis-man xaritaga tuşirdi. 1779 y.da Ganayi o.da mahalliy aholi tomonidan öldirildi. 20 dan ortiq geografik obyekt lar K. nomiga qöyilgan.

As: Pervoye krugosvetnoye plananiye Dj. Kuka..., M., 1960; Vtoroye krugosvetnoye plananiye kapitana Dj. Kuka..., 1964; Tretye plananiye kapitana Dj. Kuka..., M., 1971.

/Id.: Svet Ya. M.., Istoriya otkritiya i issledonaniya Avstralii i Okeanii, M., 1966.

KUK BÖĞOZI — Yangi Zelandiyaning Şim. va Jan. o.lari oraliğida. Tasmaniya dengizini Tinç okean b-n birlaştirib turadi. Öz. 107 km, eni 22— 91 km, eng sayoz joyining çuq. 97 m. Şa-rqiy sohilida Yangi Zelandiya poytaxti — Uellington ş. joylaşgan. Ingliz dengizçi sayyohi J.Kuk nomi b-n atalgan.

KUK OROLLARI — Tinç okeandagi arxipelag, Polineziyada. Ma'muriy jihatdan Yangi Zelandiya tarkibida. Jan. orollar (8 orol) va Şim. orollar (7 orol)dan iborat. Mayd. 234 km2. Ma'muriy markazi — Anarua ş. (Rarotonga o.da). Rasmiy til — ingliz tili. K. o.ni 1773 y.da ingliz dengiz-çisi J. L>tstavsiflagan. 1888 y.dan K. o. Buyuk Britaniya protektorati; 1901 y.dan Yangi Zelandiya boşqaruvi ostida. 1965 y.dan «Yangi Zelandiya b-n uyuşgan, özini özi boşqaruvçi hudud» maqomini olgan. Jan. guruh vulkan orollari (bal. 643 m gaça), Şim. orollar marjon atollaridan iborat. Iqlimi tropik, passat iqlim. Aholi, asosan, kokos palmasi östiriş va kopra işlab çiqariş b-n şuğullanadi. Şuningdek, apelsin, anavas, banan yetiştiriladi. Baliq ovlanadi.

KUK QÖLTIĞI, Kevay qöltiği — Tinç okeanda, Alyaskaning jan. so-\illari yaqinida. Öz. 370 km, kengligi 18—111 km, çuq. 22—78 m. Jan. qir-ğoqlari baland, qoyali, kuçli yemirilgan, şim. past. Suv qalqişi sutkalik (12 m gaça). K. q.da Anqorij porti joylaşgan. 1779 y.da J. Kuk tadqiq qilgan.

KUKERSIT — Boltiqböyi havzasining yonuvçi slanetsi. Yaxlit yoki pli-tasimon teksturaga, gil-karbovatli va sapropelitli tarkibga ega bölgan qiz-ğiş-qönğir rangli toğ jinsi. Undagi organik moddalar (kerogen) miqdori 25 dan 65% gaça. Mikroskop ostida paleobotaniq M. D. Zalesskiy tomonidan qad. kök-yaşil suvötlari deb nomlangan oval şaklidagi 0,01— 0,08 mikron ölçamdagi köplab tanaçalar köza-tiladi. Sifati böyiça K. dunyodagi yonuvçi slanetslar orasida eng yaxşisi sanaladi. Yonuvçi slanetslar muhim ki-myoviy va energetik xom aşyo hisobla-vadi. Ulardan organik sintezda, far-makologiyada, yoqilği-moylaş mahsu-lotlarini i.ç.da foydalaniladi. Şuningdek, ularda reniy, molibden, vanadiy kabi bir qança mikroelemen-tlar töplangan. Yonuvçi slanetslar Özbekistonning jan.da turon va paleogen yotqiziqlarida ham mavjud.

KUKLES Isaak Samoyloviç [1905. 14(26).3, Xarkov - 1981.L8, Samarqand] — matematik olim, Özbekiston FA muxbir a'zosi (1960). Özbekistonda xizmat körsatgan fan arbobi (1957), Fizika-mat, fanlari d-ri, prof. (1943). Moskva un-ti (1931—34), Moskva aviatsiya texnologiyasi va no-zik kimyo texnologiyasi in-tlarida dotsent, prof. (1935—47). 1947 y.dan Samarqand un-tida nazariy mexaniqa ka-fedrasining mudiri. Ilmiy işlari, asosan, oddiy differensial tengla-malarning sifat nazariyasiga oid. U maxsus nuqtalardan markaz va fokusni farqlaş usuli — «umumlaşgan simmetriya» usulini, Frommer — Kukles usuli deb ataladigan usulni topgan.

KUKRINIKSLAR (uç rassom familiyasi va ismining dastlabki harflaridan olingan taxallus) — uç kişidan iborat rassom va grafik rassomlarning ijodiy jamoasi: Köpriyanov Mixail Vasilyeviç (1903—1991); Krilov Porfiriy Nikitiç (1902— 1990); Sokolov Nikolay Aleksandroviç (1903—2000). K. xalq rassomlari, BA haqiqiy a'zolari, Mehnat qahramonlari. 1924 y.dan hamkorlikda ijod qilib, hayotiy rasmlar b-n gaz. va jur.larda çiqa boşlaşgan; hajviy rasmlar ustasi sifatida şuhrat qozo-nişgan va jahonga tanilişgan. K. içki va taşqi xalqaro hayotga oid ötkir maz-munli turkumlar («Transport», 1933— 34; «Uruş olovini yoquvçilar», 1953— 57 va b.), taşviqiy plakatlar («Duş-manni ayamasdan tor-mor qilamiz va yançib taşlaymiz», 1941 va b.), kitoblarga işlangan bezaklar (M.Ye.Saltikov —Şçed-rin, 1939; A.P.Çexov, 1940- 46; M. Gorkiy, 1933, 1948-49 va b.), kartivalar («Eski xöjayinlar», 1936—37; «Oqibatda», 1947—48 va b.) va b. asarlar mualliflaridir. K. hamkorlikda asarlar yaratişsada, har biri alohida ijodiy uslubga ega, portret, manzara va vatyurmort janrlarida asarlar yaratişgan. Özbekiston davlat san'at muzeyiga K. asarlaridan («Moskva çekkasi», 1941) namunalar qöyilgan.

KUKUN METALLURGIYASI - metallurgiyattg metall va metallmas kukunlar i.ç. va ulardan buyumlar tayyorlaş sohasi. Metall b-n metallmas materi-allar ku-kunidan tayyorlanadigan ma-teriallar metallokeramik qo-tişmalar, metall kukunidan tayyorlanadigan materiallar esa kukun q o -tişmalari deb ataladi. Metall kukunlardan buyumlar tayyorlaş prin-sipini dunyoda birinçi marta 1826 y.da rus metallurglari P.G. Sobolevskiy va V. V. Lyubarskiy yaratişdi; plativa kukunini presslab va pişirib

buyum tayyorlaşgan. Keyinçalik rus olimi N. N. Beketov 1865 y.da ba'zi metallar kukunini olişning nazariy asoslarini bayon kildi. 20-a.ning boşlariga kelib K. m. usullari AQŞ, Germaniya, Angliya, Rossiya sanoatlarida qöllanila boşlandi.

Kukunlardan metall materiallar (buyumlar) işlab çiqariş uçun, dastlab, metallar yoki metallar b-n metallmas materiallarning mayin kukunlari tayyorlanadi. Metall kukunlari tayyorlaşda, asosan, qattiq metallarni mexaniq maydalaş, metallarning qattiq birikmalarini (metall oksidlarini) qaytariş, elektroliz, suyuq metallarni purkaş usullari qölla-niladi. Söngra kukunlardan dastlabki ma'lum kimyoviy tarkib va xossali aralaşma (şixta) tayyorlanadi va undan kerakli buyumning zagotovkasi qoliplarga solib tayyorlanadi hamda presslanadi, keyin asosiy komponen-tning suyuqlaniş t-rasidan pastroq t-rada, asosan, elektr peçlarda qovuş-tirilgan zagotovkalarga sovuqlayin yoki qizdirib qöşimça işlov beri-ladi.

Metallokeramik qotişmalar (kesuvçi asboblar, burgilar, ştamplar va b. tayyorlaş uçun işlati-ladigan krtişmalar)dan yasalgan as-boblarning kesiş xossalari 1000° da ham saqlanib qoladi. Metallokeramik qotişmalar tarkibiga volfram kar-bidi, titan karbidi va kobalt kiradi.

Quyiş yöli b-n hosil qilib bölmaydigan qotişmalarni ham K. m. usullaridan foydalanib oliş mumkin. Bölarga ğovak antifriksion kukun qotişmalari kiradi! Ular qora va rangli metallar kukunlaridan tayyorlanişi mumkin. Bu qotişmalardan avtomobil dvigatellarining porşen halqalari, öz-özidan moylanadigan podşipniklar va maşivalarning işqalanuvçi boşqa detallari tayyorlanadi.

K. m. usullari qiyin suyu klanu vç i (suyuklaniş t-rasi yuqori) volfram, molibden, tantal, titan, niobiy va b. olişga ham imkon beradi. Buning uçun şu metallarning oksidlari vodorod okimida qaytarilib, kukun holidagi toza metallar olinadi va presslanib, briket qilinadi, ular ma'lum t-ragaça qizdirilib qovuştiriladi. Qovuştirilgan metall ikki elektrod orasiga örvatilib, elektr toki b-n qizdiriladi, bolğalanadi yoki prokatlanadi. Ogir k°tişmalar (80—90% volfram, 15—7,5% nikel va 5—2,5 % mis) deb ataladigan krtişmalar ham K.m. usulidan foydalanib tayyorlanadi. Oğir qotişmalarning soliştirma oğirligi 16,3—17, mexaniq xossalari esa yuqori böladi (q. Volfram qotişmalari). Alsifer ku-kunidan tayyorlangan qotişmalarning magnit kirituvçanligi yuqori bölganligidan ular magnitoelektriklar yasaş uçun işlatiladi. K. m. boşqa usullar b-n hosil qiliş mumkin bölmaydigan yoki iqtisodiy jihatdan foydali bölmagan materiallardan buyumlar tay-yorlaşga imkon beradi. Mas, keramika b-n metall kukunlaridan k ye r m ye t -l a r deb ataladigan qiyin suyuklanuvçi qotişmalar tayyorlanadi. Kermetlar tarkibidagi metall (mas, temir, nikel, xrom, mis, volfram, marganets va b.) keramika zarralarini bir-biriga boğlovçi material rolini öyvaydi. Keramika materiali sifatida metall oksidlaridan iborat istalgan keramikadan foydalaniş mumkin. Kermetlarga 70% A10O3 va 30% Sg dan iborat kukun qrtişmasi misol böla oladi. Bunday kermet 9000 MN/m2 bo-sim ostida presslanib, 1700° t-rada qovuştirilgandan söng u 1500° t-ragaça çidaydi. Kermetlar texnikaning yuqori t-ralarda çidamlilik va krvu-şoklik talab etiladigan sohalarida işlatiladi.

K.m. usullari suyukdaştirilganda bir-biri b-n aralaşmaydigan metallar, mas, volfram b-n misdan kukun qotişmalari tayyorlaşga ham imkon beradi. K. m. usullaridan foydalanib, metall tolalardan tolali mettal-lokeramika deb ataladigan mate-riallar tayyorlanadi. KUKUNOR (mongol tilida — moviy köl), Sinxay — Xitoydagi okmas şör köl, Markaziy Osiyoda eng katta. Vanşan toğlarining şarqiy qismida, 3205 m balandlikda. Öz. 105 km ça-masida, eni 65 km gaça, mayd. 4,2 ming km2, eng çukur joyi 38 m. Qirğoqlari kam parçalangan; kölning qad. terrasalari saqlangan. Bir neça qumli orol bor. K.ga 23 daryo quyiladi, ular içida eng sersuvi — Buxin-Gol daryosi delta hosil qiladi. Yozda köl suvi t-rasi 18—20° ga yetadi, noyabrdan mart oyigaça muzlaydi. Baliqqa boy. Sinxayxu fauva buyurtma qöriqxonasi taşqil etilgan.

KUKUTA — Kolumbiyadagi şahar. Şar-qiy Kordilyera toğlarining şarqiy etagida. Şim. Santander departamen-tining ma'muriy markazi. Aholisi 479,3 ming kişi (1995). T.y. stansiyasi. Panamerika şossesidagi transport punkta. Muhim savdo markazi. Poligra-

fiya, töqimaçilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, un-t bor. Kofe va ta-maki yetiştiriladigan r-n markazi. K.ning şim.dagi Katatumbo vodiysida neft olinadi. Şaharga 1733 y.da asos solingan. 1875 y.da kuçli zilzi-ladan vayron bölib, qayta qurilgan. KUL — 1) organik moddalar (ötin, kömir, torf, ösimlik qoldiklari va b.) yoqilganda yonmay qoladigan mineral qoldiq; kaliylifosforli-ohaqli ögit. Quriliş materiallari sa-noatida K.dan sementning ayrim turlarini tayyorlaşda foydalaniladi. Ba'zi kömir K.dan germaniy va galliy kabi nodir elementlar ajratib olinadi. Yengil kukun, gigroskopikligi past. Öt ösimliklar K. i daraxtlarnikiga nisbatan K2O ga boy (buğdoy somonida 9% gaça P2O5,4%gaça SaO bor), marjumak va kungaboqar K.ida kaliy köp (25—40%). Öt ösimliklar K.ida 2,5— 8,6%, daraxtlar K.ida 2,0— 7,3%, torf K.ida 0,5—1,2% P2O5 bor, K. tarkibida magniy, oltingugurt, makro- va mikroelementlar ham bö-ladi. K.ni asosiy öğit sifatida köz-gi şudgorlaşda (5—6 s/ga) va vegetatsiya davrida (2,5—4 s/ga) tamaki, zi-ğir, dukkaqlilar, kartoşka va b.ni oziqlantirişda qöllaş tavsiya eti-ladi.

2) Erysiphales xaltali zamburuğlar sinfiga mansub parazit zamburuğlar qözğatadigan ösimliklar kasalliklari. Tok, beda, poliz ekinlari, mevali daraxtlar, tut va b. köp zararlanadi. Ösimliklarning barg, yoş novda, şox, mevalari va b. organlarida oq ğubor körinişida paydo böladi. Keyinçalik ğubor qoramtir tus oladi, köpdan-köp qora nuqtalar b-n qoplanadi. Kasal mevalar yorilib ketadi va eti çiriydi. QÖzğatuvçisi konidiyalar yordamida köpayadi. Qözğatuvçining rivojlanişi uçun 12—20° harorat, havo nisbiy namligining 50—80% bölişi qulaylik tuğdiradi. Hosiddorlikni 25% ga qadar yökrtişga olib keladi. Boşokli ekinlar K.i (Erysiphe graminis), ayniqsa, buğdoyga katta zarar yetkazadi. Tok K.i yoki oidium — qözgatuvçi Uncinula necator — tokning bargi, yer usti yaşil organlarini zararlaydi, kasallangan uzum ğujumlari yoriladi, açimsiq hid çiqaradi, oq ğubor b-n qoplangan holda rivojlanmay qoladi. Qand lav-lagi K.i yoki erizifoz (Ye. communis)fl a ösimlik söliydi, söngra qurib qoladi. K. poliz ekinlari (qovun, bod-ring oqpalagi), atirgul, olma va b.da uç-raydi.

Kuraş çoralari : K.ga çidamli navlarni ekiş; ösimlik qoldiqlarini yöqotiş, fosforli-kaliyli öğitlarni soliş; föngitsidlarni (kolloid oltingugurt — 1%, kukun oltingugurt — 25 kg/ga, 1%li bordo suyukli-gi, ohak-oltingugurt qayvatmasi) qöllaş; ösimlik va mevali daraxtlar, tokning qalin ösişi va soyala-nib qolişiga yöl qöymaslik (yava q. Oidium).

Norqözi Ergaşev.

KULAMET JIROV Ubbi uğli (1872 -Qoraqalpoğiston Respublikasi Qonliköl tumani — 1954) — jirov (dostonçi). K.j.ning jirovçilik san'atini eğallaşida Nurabulla jirov, Arzi Suyeu singari san'atkorlarning ta'-siri kuçli bölgan. K. j. Qönğirotda Nurabulla jirovga şogird tuşib, us-tozidan 40 dan ortiqtermalarni, «Al-pomiş», «Şahriyor», «Qöblon» va b. dostonlarni örgangan va ijro etgan. 1939 y. A. Şamuratov undan «Şahriyor» dostonini yozib olgan va naşrga tay-yorlagan. Asar, dastlab, 1959 y.da ki-tob holida çop etilib, 1971 y. rus ti-liga tarjima qilingan. Qoraqalpoği-stonda K. j. nomida jamoa xöjaligi, maktab va köça mavjud.

KULAÇOKLI VAL, taqsimlaş vali — maşivaning alohida mexa-nizmlariga berilgan ketma-ketlikda harakat özatadigan kulaçoklari bölgan val. Içki yonuv dvigatelidats K. v. kla-panlarning öz vaqtida oçilib-yopili-şini, yonilği vasositsa esa K. v.ning kulaçoklari ta'sirida plunjerdar iş yölini bajaradi. K. v.pölatdan ştamplab yoki mustahkamligi yuqori bölgan çöyandan quyib tayyorlanadi. K. v. turli avtomatik maşivalar, porşenli dvigatellarning muhim qismi hisobla-vadi. K.v. kulaçoklari va böyinlari HRC53-62 qattiqyaikkaça toblana-di, keyin silliqlanadi va yaltira-tiladi.

KULIBIN Ivan Petroviç [1735, 10(21).4. — Nijniy Novgorod — 1818.30. 7(11.8)] — özi mustaqil öqib örgangan rus mexanigi. 1764—67 y.larda murak-kab mexanizmlardan tuzilgan tuxumsi-mon soat yasab, 1769 y.da Yekateriva II ga in'om qilgan. Yekateriva II K.ni Peterburg FA mexaniqa ustaxonasiga boşliq qilib tayinlagan. K. yangi ti-zimli qurilmani qöllab, çöntak soati yasagan; bu soat sekund, minut, soatni körsatişdan taşqari, yil fayellari, oy, hafta kunlari va Oyning qaysi fazada ekanligini qam bildirgan. K. minora soatlari va mitti soatlar ham yaratgan. Optik asboblarning şişalarini silliklaş usulini takomillaştirdi. Neva daryosiga quriladigan bir arkli, 298 m prolyotli köprik modelining loyihasini işlab çiqsi va qurdi. Şuningdek, «suv ötkazgiç» loyihasini tuzdi. 1779 y.da yasagan kuçli fovar (projektor) ustaxona, kema va mayaklarda qöllanildi. K. 1791 yilda öziyurar aranaça (somokat), 1793 y.da vintli mexanizmlar yordamida işlaydigan lift, 1794 y.da şartli belgilarni uzoq masofaga özatuvçi optik telegraf yaratdi. K. özi ixtiro qilgan asbob va qurilmalarini loyhalaş jarayonida çizma va rasmlardan keng foydalangan. K. 1801 y.da Akademiyadan ketib, Nijniy Novgorodga keldi. Bu yerda kemalarning daryo oqimiga qarşi harakatlantiriş usulini işlab çikdi. 1804 y.da «vodoxod» yasadi. K. umrining oxirgi yillarini muxtojlikda ötkazgan.

KULIKOVO JANGI - Nepryadva va Don daryolari oraliğida joylaşgan Kulikovo maydonidagi jang (1380 y. 8 sent.). Bu jang Moskvaning buyuk knyazi Dmitriy Ivanoviç (1350—89) boşçiligidagi rus polklari b-n Oltin Örda tumanboşisi Mamay rahbarligidagi möğul qöşinlari örtasida bölgan. K. j.da köplab rus knyazlari öz jangçilari b-n qatvaşgan (taxm. 150 ming kişi). Avval boşda möğul qöşini ruslarni iskanjaga olib, ularni çeki-nişga majbur qilgan. Rus polklarining yarmi jangda qirilib ketgan. Vo-lin voyevodasi Bobrok va Vladimir Andreyeviç (Dmitriyning birodari) qömondonligida zahirada turgan polk pistirmadan çiqib, möğullar ustiga qöqqisdan taşlanişi jang taqdirini hal etgan. Bu jangda ruslar möğullarni ularning öz usuli b-n mağlub qilgan. Mamay asosiy kuçlarini olib çekinişiga töğri kelgan. K. j.da har ikki tomondan 200 ming kişi halok bölgan. Rus qöşinlariga qömondonlik qilgan buyuk knyaz Dmitriyga — Donskoy, Vladimirga — Xrabriy (Jasur) nomi berilgan. Biroq, oradan ikki yil ötgaç, Oltin Ördaning yangi xoni Töxtamiş qiyinçiliksiz Moskvani egallagan va rus knyazlarini yava so-liq (ölpon) tölaşga majbur qilgan.

Ad:. Grekov B. D., Yakubovskiy A. Yu., Oltin Örda va uning qulaşi, T., 1956; Abduraimov M., Temur va Töxtamiş, T., 2000.

KULISALI MEXANIZM - aylanma yoki tebranma harakatni qözğaluvçan zveno — kulisa yordamida ilgarilanma-qaytma yoxud aksinça harakatga özgartiradigan mexanizm. Eng köp tarqalgan 4 zvenoli yassi K. m.ning krivoşip-kulisali, kulisakoromislo-li, kulisa-polzunli va ikki kulisa-

li xillari bor. Krivoşip-kulisali mexanizmlarda kulisa aylanma, tebranma yoki ilgarilama, kulisakoro-misloli mexanizmlarda kulisa tebranma yoki ilgarilama harakat qiladi. Kulisa-polzunli mexanizmlar tebranma harakatni ilgarilama harakatga aylan-tiradi (va aksinça). K. m. harakatlarini özgartirişda, hisoblaş-yeçiş ma-şivalarining sinus mexanizmlari sifatida, hisoblaş-yeçiş maşivasining tangens mexanizmi sifatida iş-latiladi. Ikki kulisali mexanizmlar muftalarda qöllaniladi. Ança murak-kab va köp zvenoli K. m.lardan içki yonuv dvigatelida, buğ maşivalarining revers mexanizmlari va b. joylarda keng foydalaniladi. KULKI-ÖYIN - özbek an'anaviy teatrining öziga xos janri. Masxara-boz va qiziqçilar tomonidan ijro etiladigan teatrlaşgan tomoşa turi (kulgili öyinlar). K.-ö. juda qad. za-monlardan şakllangan. Ba'zan bu atama örnida masxara öyin, muqallid ibo-ralari işlatiladi. K.-ö.da soddagiva syujet bölib, ijtimoiy illatlar (xa-sislik, firibgarlik kabi), axloqiy nuqsonlar tanqid qilinadi. Syujet yeçimida pantomima, raqs harakatlari, mimika b-n birga dialog, qöşiq, yallalardan keng foydalaniladi. Aksariyat K.-ö.larda ramziy ifodalar mu-him ahamiyatga ega. 19-a. oxiri 20. a. boşlarida Zarafşon va Qaşqadaryo vodiylarida «Kadi badbaxt», «Lakalak», «Laylak ilonni ovladi», Farğova vo-diysida «Buva qovoq», «Kiçkivajon», Xorazmda «Çaqaloq», «Sipsa öyin» kabi K.-ö. keng tarqalgan. K.-ö. namunalari qöqonlik M. Abdullayev, buxorolik B. Sa'dullayev, nurotalik K. Nur-matov, manğitlik M. Eşimbetov kabi masxarabozlar ijodi orqali bizgaça yetib kelgan. Bu an'anaviy öyinlardan professioval va xalq teatrlarining ayrim spektakllari (S. Ahmad, «Kelinlar qözğoloni», Özbek milliy akademik drama teatri; «Ravşan va Zulxu-mor», Muqimiy teatri va b.)da ijo-diy foydalanib kelinmoqsa.

Ad.: Qodirov M., Özbek teatri an'analari, T., 1976

Muhsin Krdirov.

KULKI-HIKOYA — özbek an'anaviy teatrining öziga xos janri. Masxaraboz va qiziqçilar tomonidan ijro etilgan teatrlaşgan tomoşa turi. K.-h. da dialog va monolog yetakçi örinda bölib, ayni vaqtda hikoyaçining örni ham muhimdir. Ijroçi voqeani izohlab, voqea va qahramonlarga öz muno-sabatini bildiradi. K.-h.ning syujeti kundalik hayotdan olinadi. Ijroçi özi

boşidan keçirgan, körgan yoki eşitgan hajviy voqealarni kulgi vositalari b-n badiiy qayta işlab hikoya qiladi. Q.-h. qadimdan ma'lum bölib, 19-a.da Farğova vodiysi va Xorazmda keng tarqalgan. 20-a. boşida Qöqon va Marğilonda yaratilgan «Namoz», «Mingboşi b-n qiziq», «Eşonning mast bölişi», «Tilmoçlik», «Uylaniş» kabi K.-h.lar maşhur bölgan. 20— 30-y.larda Yusufjon qiziq Şakarjonov («Kimsasiz birodar», «Hammom», «Oxunjon qörboşi»), 40—50-y.larda Oxunjon qiziq Hözurjonov («Sartaroş», «Sodda kampir», «Sumalak», «Samolyot») va boşqalar K.-h.lar yaratganlar. Bu K.-h.larni Zaynobiddin va Madamin Yusupovlar, Muhiddin Dar-veş, Odiljon Oxunov va b. qiziqçilar ijro etib keldilar.

Ad.\ Qodirov M., Özbek teatri an'analari, T., 1976.

Muhsin Qodirov.

KULLIYOT (arab. — töla, butun) — 1) muayyan adibning töla yoki asosiy asarlari töplami. K. adib ijodida xarak-terli ayrim janrlardagi asarlardan tuzilişi ham mumkin. Mas, «Kulliyoti qasoyidi Xoqoniy» («Xoqoniy qasidalari kulliyoti»). K.ga şoir yoki yozuvçining hamma asarlari kiritilgan bölişi ham, bölmasligi ham mumkin. Navoiyning Toşkent, Sankt-Peterburg, Parij va Istanbul kutubxo-valaridagi K.lari mukammal emas. Ammo şoirning asosiy asarlarini öz içiga olganligi uçun K. deb yuriti-ladi.

2) Ön ikki maqom tizimiga mansub vokal musiqa asarlari turi. Şe'riy matnida vağmalar yoki kuylar doirasi (advor an-vağam), ön ikki maqom, yi-girma tört şö'ba, olti ovoza va usullar doiralari (advori zurub)ning nomlari keltirilib, ular majoziy ma'-noda maqom yöllarining tuziliş tar-tibini aks ettirgan. Mas, Kavkabiy, Tabibiy, Mutribiy asarlarida K. va-muvalari keltirilgan. Bu asarlar makom va şö'balarning ijro etiliş vakti va örnini körsatib turgan. KULOBA — skiflar sardorining mo-zorqörğoni (mil. av. 4-a.). Kerç yaqinida oçilgan (1830). Tepalik tagida yunon andazasida qurilgan toş daxma bölgan, u lekin skifça udumda dafn qilingan. Mayyit yoğoç tobutda, kiyimda, tilla bezaklar tikilgan boş kiyimda, böynida — uçida otliq skiflar şakli yasalgan oltin taqinçoq, qöllarida — oltin bilagözuk b-n kömilgan. Qurol-aslaha mayyit yonida va maxsus yaşirin joylarga qöyilgan. Fil suya-gi b-n bezatilgan boşqa sarqofada boy

126

KULOLLIK

Kuloba: 1. Oltin köza. 2. Oltin közadagi skiflar tasviri. 3. Oltindan işlangan böyin taqinçoq uçidagi otliq skiflar şakli.

ayol kömilgan. U mayyitga atab qurbonlik qilingan xotini yoki çörisi bölişi mumkin. Marosim liboslaridagi oltin bezaklar yunon zargarlarining ajoy-ib buyumlaridan hisoblanadi. Qabrdan skiflarning jangdan keyingi tasvirlari tuşirilgan idiş va dastasi xay-von tasvirlari vaqqoşligi uslubida bezatilgan skiflarning jez oyvasi ham topilgan. Tobutning jan. devorida erkak kişi kömilgan, u xöjayini ölimidan söng öldirilgan xizmatqori yoki quli bölişi mumkin. Qabrda vino solingan köza (amfora), göşt solingan jez qozonlar, jez va kumuş idişlar ham köyilgan. Qörğon Quyi Dneprböyidagi «podşo mozorqörğonlari» (mil. av. 4— 3-a.lar) ga yaqin turadi. KULOLLIK, kulolçilik — hunarmandlikning loy (gil)dan turli buyumlar (terrakota, sopol idiş, quriliş materiallari va b.) tayyor-laydigan turi. K.da asosiy xom aşyo — tuproq. Kelib çiqişi va tarkibi tur-liça bölgan tuproklardan turli xil

Kulollik buyumi yasaş jarayoni.

K. mahsulotlari tayyorlanadi. Loy qança köp pişitilsa, sopolning sifati şunça yaxşi böladi. K.da asosiy qurol kulollik çarxi, usta unda idişlar tayyorlaydi va ularga şakl beradi. Tayyorlangan idişlar quritilib, xumdonda qizdiriladi. Idişlarning turlariga köra, xumdonlar ham turliça (katta-kiçik) bölişi mumkin. Sirlanadigan idişlar sirlanganidan söng yava bir bor xumdonda qizdiriladi. Odatda, kulollar ma'lum idişlar i.ç. böyiça ixtisoslaşgan böladilar (mas, kosagar, közagar, koşinpaz, tandirçi va b.).

Inson K. b-n neolit davridan şu-ğullangan. Maxsus loydan buyumlar qölda yasalgan, quritib olovda qizdirilgan. K.da işlatiladigan tuproq jahonning hamma yerdarida mavjudligi deyarli hamma xalqlarda K.ning keng tarqalişini ta'minladi. K. b-n dastlab ayollar şuğullangan, kulollik çarxining paydo bölişi b-n erkaqlar ham bu işga jalb qilingan. Idişlar maxsus öçoq va xumdonlarda pişirilgan. K.ning sodda usullari Osiyoning toğliq r-nlarida yaşovçi xalqlarda hozir ham mavjud. Neolit davriga oid qarorgohlarning qazib topilgan qoldikdari öşa davrda idişlarning tagi uçli qilib tayyorlanganligini körsatadi (idişlar yerga suqib köyilgan). Eneolit davrida Şarq mamlakatlarida, Yunonistonda vafis sopol idişlar tayyorlaş, sopoldan me'morlikda foy-dalaniş avj oladi. Sirlaş usullari kaşf etilgaç, K. buyumlarining badiiy qimmati oşa bordi.

Afrosiyob va Örta Osiyoning boşqa yerdarida topilgan arxeologik qazilmalar 9—12-a.larda K.ning bu yerdarda ança rivojlanganligini körsatadi, 13-a. da möğullar hujumlari oqibatida nisba-tan sekin rivojlangan K. 14—16 a.larda ança taraqqiy etdi. Örta Osiyoning bölinib ketişi özaro aloqalar susa-yişini keltirib çiqardi, lekin hu-varmandçilik (ayniqsa, K.) rivojlanişda davom etdi. Turli joylarda K.ning turliça uslublari vujudga keldi. Xalq ustalari köplab idişlar tay-

yorlaş b-n birga ularni yuksak did b-n bezadilar. Rossiyadan köplab çinni mahsulotlar keltirilişi Örta Osiyo kulollari bozorini birmunça susaytirdi. Biroq arzon sopol idişlarga bölgan talab, ayniqsa, me'morlikda K. mahsulotlarining keng qöllanilişi K.ning uzluksiz rivojlanişini taqozo etdi.

Örta Osiyoda, ayniqsa, özbeklar va tojiklar yaşaydigan joylarda K. ta-raqqiy etdi. Qoratoğ, Panjakent, Samarqand, Kitob, Şahrisabz, Ğijduvon, Xorazm, Toşkent, Ğurumsaroy, Riştonda sopol idişlarni sirlab bezatişning öziga xos uslublari vujudga keldi. Bu markazlarda tayyorlangan K. buyumlari pişiq, çiroyli, vafis siri, körkam vaqşlari b-n diq-qatni tortadi.

20-a. 20-y.laridan kulollar mexvatini taşqil etişga e'tibor berildi. Toşkentda tajriba kulollik, Samarqandda kulollik ustaxonalari oçildi, Toşkentda öquv i.ç. badiiy kti işga tuş-di (1932), qisqa muddatli kurslar taşqil qilindi, kulollar tayyorlaş, ularning malakalarini oşiriş yölga qöyildi. T. Miraliyev (Toşkent), R. Egamberdiyev, A. Hazratqulov (Şahri-sabz), Muhammad Siddiq, Usmon Uma-rov (Ğijduvon) singari kulollar yoşlarga ta'lim berdi. K.ni tadqiq etiş, rivojlantiriş hamda yoşlardan kulollar tayyorlaşda Özbekiston xalq ras-somi Muhiddin Rahimovnnig xizmatlari katta.

Arxeologik materiallar K. mahsulotlarining asrlar davomida takomilla-şib borganini körsatadi. Davr K. mah-sulotlariga, uning turi va bezaklariga katta özgarişlar kiritdi. Ötmişda tayyorlangan şamdon, qoraçiroq, sar-xona, jomaşov, xum singari sopol idişlarga ehtiyoj qolmadi. Guldon, tovoq, lagan kabi sopol idişlar va buyumlarga ehtiyoj katta. Me'morlikda ham K. mahsulotlari (koşin, par-çin va b.) keng köllanilmoqsa.

Sopol lagan (10-asr, Afrosiyob).

Budroçtepadan topilgan sopol idişlar (Surxondaryo).

KULOLLIK ÇARXI

127

Kulollik bu-yumlari (20-asr).

Hoz. kunda badiiy bezatiş usuli, şakli va tayyorlaniş usullariga köra quyidagi K. maktablari mavjud: Farğova (asosiy markazlari — Rişton, Fyrumsaroy), Buxoro-Samarqand (asosiy markazlari — Samarqand, Urgut, Ğijduvon, Uba), Xorazm (asosiy markazlari — Madir, Kattaboğ qişloqlari), Toşkent. Har bir maktab özining rivojlaniş va ijodiy tamoyillari, yetakçi markaz va ustalari, özigagiva xos xususiyatlariga ega böliş b-n birga asosiy badiiy umumiylikni ham saq-lagan.

Farğova (Rişton)da K.ning an'anaviy badiiy va i.ç. usullari qayta tiklandi, işkrrli sir tayyorlaş yölga qöyildi. M. Ismoilov, I. Komilov, U. Aşurov, U. Qosimov, Ş. Yusupov, A. Vazirov, M. Saidov va b. ustalar yaratgan buyumlar (lagan, kosalar, don mahsulotlari uçun katta xumlar) şakl jihatidan ham, bezak jihatdan ham rangbarangdir.

Ğurumsaroy K. buyumlariga bezakning mahobatli oydinligi va soddalik xos-dir, bu maktab vakili usta M. Turopov sir tayyorlaşdan tortib to vaqş çi-zişgaça bölgan barça işlarni faqat an'anaviy usulda bajargan, bu an'a-vani uning şogirdi V. Buvayev va b. da-vom ettirmoqda, yangi ijodiy yangiliklar yaratişda izlanmoqda (jumladan, mahobatli laganlar hajmini kiç-raytiriş va b.).

Buxoro-Samarqand K. maktabi buyumlariningjarangdor vafisligida qörğoşinli sir va sarğiş-yaşil, jigarrang böyoqlar muhim örin tutadi. «Afrosiyob sopoli» an'analariga asoslanib tayyorlanilgan buyumlar bezagida ösimliksimon vaqşlar yetakçilik qiladi, handasiy vaqşlar, hayvonlar tasvirlari kam işlatiladi. Ular, asosan, Ğij-

duvon K.da qöllaniladi. Ğijduvon, Şaxrisabz ustalari möyqalamda işlasalar, Urgut, Denov ustalari çizma vaqşlarni köp qöllaydilar. Ğijduvonlik aka-uka Alişer va Abdulla Varzullayevlar an'analarni saqlaş, rivojlantiriş va vorislarga yetka-zişda samarali mehnat qilmoqda. Ustalar idişlar tubiga hayvonlarning soddalaştirilgan şakli yoki ayrim qismlarini joylaştiradilar («dumi burgut», «murği safid», «boyquş», «guli tovus» va b.), bu şakllar gulsi-mon vaqşga öxşab ketişi b-n diqqatga sazovor. Varzullayevlar yaratgan buyumlarda yangilikni his qiliş, an'anaviy şakllarga erkin munosabatda böliş kabi xususiyatlar aniq közga taşlanadi. Buxoro-Samarqand K. maktabi boşqa maktablardan sopol xuştak öyinçoklar işlanadigan markazining borligi b-n ajralib turadi. H. Raximova an'analarini uning öğillari va şogirdi K. Boboyeva davom ettirmokda, ularning ijodida an'anaviylikni

Usta A. Muxtorov işidan namuna (1978, Samarqand).

saqlagan holda öziga xos mahorat ham kuzatiladi, bu ranglarda, şakl mujassamotida, yeçimning mukammalligi va ölçamlarning barqarorligida namoyon böladi.

Xorazm K. maktabi öziga xos badi-iyligi, bezaklar rangi va işlaniş uslubi b-n boşqa maktablardan ajralib turadi; uning milliy şaklli öziga xos buyumi bodiyadir; vaqş mu-jassamoti handasiy va ösimliksimon vaqşlardan iborat, buyumning marka-ziy qismiga arabeska girih tuşiriş uşbu maktabga xos uslublardan. Usta R. Matçonov (Madir qişloği) buyumlarga töq rang işlatgan, buyum bezagida havo rang yoki rangning öziga xos töq tusy ustunlik qiladi. S. Otajonov (Kattaboğ qişloği) oq angobdan köp-roq foydalanadi.

20-a.ning 80-y.larida K. markazlarida işlar birmunça susaydi. 1990-y. larda Özbekistonda an'anaviy kadriyatlarga e'tiborni qaratilişi bu sohaning rivojlanişini ta'minladi. Özbekiston Respublikasida an'anaviy amaliy san'at asarlari körgazmasi (Respublika yarmarkasi)ga asos solindi. 1995 y.dagi 1-Respublika yarmarkasida (BMTning 50 yilligiga bağişlandi) barça K. maktabining vakillari iştirok etdi. Ustalardan R. Zuhu-rov (Denov), M. Turopov (Ğurumsaroy), I. Komilov (Rişton), Alişer va Abdulla Varzullayevlar (Ğijduvon), Namoz va Nömon Oblokulovlar (Urgut), R. Matçonov (Xorazm), A. Raximov (Toşkent) max-sus tayyorlangan «Usta guvohnomasi»ga sa-zoyur böddi.

1997 y.da Özbekiston Respublikasi Prezidentining «Xalq badiiy hunarmandçiliklari va amaliy san'atni yavada rivojlantirişni davlat yöli b-n qöllab-quvvatlaş çora-tadbirlari töğrisida» gi farmoni barça sohalar qatorida K. an'analarini rivoj-lanişiga samarali turtki böldi.

Ad.: Razvodovskiy V., Opit issledonaniya gonçarnogo i nekotorix drugix kustarnix promislov v Turkestanskom kraye, T., 1916; Raximov M. K., Varodniye traditsii v sovremennoy xudojestvennoy keramike Özbekistova, T., 1964; Pugaçenko-va G. A., Rem pel L. I., Oçerki iskusstva Sredney Azii, M., 1982; Özbekiston san'a-ti, T., 2001.

Surayyo Aliyeva.

KULOLLIK ÇARXI - kulollikyaa işlatiladigan dastgoh; kulolning asosiy iş quroli, maxsus loydan işlanadigan idişni şaklga solişda foydalaniladi.K. ç. ikki yoğoç ğildirak — katta parrak (diametri 1 m gaça) va kiçik sartaxta (diametri 20—30 sm)

128

KULON

V 4

Kulollik çarxi: / — ustki ğildirak; 2 — pastki ğildirak, 3 — öq; 4 — kulol ötiradigan kursi; 5 — kulol oyoq qöyadigan joy.

hamda ğildiraqlarning markazidan ötgan dumaloq xarsang toşga örnatilgan ökdan iborat. Kulol pastdagi kat-ta ğildirakni oyoği b-n aylantiradi, yuqoridagi ğildirak ustiga loyni qöyib idişni yasaydi. K. ç. ilk bor Qad. Şarkda mil. av. 4—3-ming yillikda paydo bölgan, u dastlab qölda aylan-tirilgan. Keyinçalik örta asrlarda oyoq b-n aylantiriladigan xili — hozir qöllanilayotgan K. ç. yuzaga kelgan.

KULON (Coulomb) Şarl Ogyusten (1736.14.6, Angulem - 1806.23.8, Parij) — fransuz fizigi va harbiy muhandisi. Fransiya Akademiyasi a'zosi (1781 y.dan). Elektrostatika asosçilaridan biri. Ilmiy işlari elektr, magnetizm va texnik mexani-kaga oid. Özi topgan buraliş qonunlariga asosan kuç ölçaş asbobi — bu-ralma tarozini yasagan (1784). Buta-rozidan foydalanib, K. bir işorali va har xil işo-rali nuqtaviy elektr zaryadlarning özaro ta'si-rini batafsil tekşirgan. Bu tajri-balari asosida elektrostatikaning asosiy qonuni — Kulon qonuninn kaşf etgan (1785). Özining 1785—89 y.larda e'lon qilgan işlarida elektr zaryadlar hamişa ötkazgiç sirtida joyla-şişini körsatgan. Magnit momenti, zaryadlarning qutblanişi va b. iboralarni fanga kiritgan.

Uning eksperimental işlari elektromagnit hodisalar nazariyasining yaratilişida muhim ahamiyatga ega böldi.

KULON — Xalqaro birliklar tizimi SIda elektr zaryad va elektr induk-

siya birligi. Kl b-n belgilanadi. 1) 1Kl — tok kuçi 1A bölganda ötkazgiçning köndalang kesimidan 1 s içida ötayotgan elektr zaryad miqdoriga teng. Ş. O. Kulon şarafiga qöyilgan. 1Kl~3109SGSE birligi = 0,1 SGSM birligi; 2) 1Kl ga teng erkin zaryad joylaşgan berk konturdan ötayotgan elektr induksiya oqimiga teng. 1Kl=4l-3109 SGSE birligi =0,4te SGSM birligi.

KULON TAROZI — nuqtaviy elektr zaryadlar va magnit qutblarning özaro ta'sirini örganişga möljallangan burama tarozi. Ş. Kulon ixtiro qilgan (1784). 1789 y.da G. Kavendiş K.t.dan gravitatsion ölçaşlarni va gravita-sion doimiyn\\ aniqlaşda foydalangan. K.t. şişa idiş içida ingiçka metall yoki kvars ipga (Kulon 76 sm li kumuş toladan foydalangan) osilgan şişa şayindan iborat. Şayinning bir uçiga yengil metall şarça va ikkinçi uçiga posangi mahkamlangan (rasmga q.). Tarozi kallagi yordamida ipni va unga osilgan şayinni vertikal öq atrofida buriş mumkin.

Asbobning yuqorigi qopqoğidagi teşikçadan şayinga mahkamlangan şarça b-n bir xil ölçamga ega bölgan elektrlangan ikkinçi şarça tuşiriladi. Bu şarça elektrlanmagan şarçaga tekkanda ular orasida elektr zaryad teng taqsimlanadi. Şarçalar özaro ta'sir tufayli bir-biridan itariladi, vatijada şarçali şayin biror burçakka buriladi. Uning buriliş burçagi K.t.dagi silindrga çizilgan hisoblaş şkalasi böyiça hisoblanadi. Bu şkala bevosita kuç yoki kuç momenti birliklarida darajadanadi. Şayinning buriliş burçagi <p~MJ/Gl bölgani uçun, şarçaga ta'sir etuvçi kuçning burovçi momenti Mk töğrisida xulosa çiqariş mumkin; bunda / — ip uzunligi, G — ip materialining siljiş moduli, / — ip köndalang kesimining inersiya momenti. Kuç momenti Mk ni bilgan holda, şarçalar orasi- ^^

dagi özaro ta'sir kuçini ham aniqlaş mumkin. Ip qança uzun bölsa va uning könda-

lang kesimi inersiya momentining qiymati qança kiçik bölsa, K.t.ning sezgirligi şunça yuqori böladi.

K.t. köpgiva yuqori sezgirlikka ega zavonaviy asboblarda: elektrometrlar, magnitometrlar, gravitatsion vario-metrlar va b.da qöllanadi. KULON QONUNI - bir-biridan ma'lum masofada joylaşgan ikkita nuqtaviy elektr zaryadning özaro ta'sir kuçini ifodalaydigan elektrostatikaning asosiy qonuni. Ş. Kulon 1785 y.da kaşf qilgan. Nuqtaviy elektr zaryad deb, ölçamlari özaro ta'siri örganilayotgan jismlar orasidagi ma-sofaga nisbatan juda kiçik bölgan jismdagi zaryadga aytiladi. Qonun qu-yidagiça ta'riflanadi: vakuumda joylaşgan qözğalmas <?, va q2 elektr zaryadning özaro ta'sir kuçi Ğ zaryadlar köpaytmasiga töğri va ular orasidagi masofa g ning kvadratiga teskari pro-porsioval:

bunda k — proporsiovallik koeffitsiyenti. Xalqaro birliklar tizimi SI

da k = -şg , bunda ye0—elektr doimiy-

Kulon tarozi.

si; SGS tizimda k=\; Ğ kuç — zaryadlarni tutaştiruvçi töğri çiziq böyiça yövalgan vektor kattalik. Agar özaro ta'sirlaşayotgan ikkita nuqtaviy elektr zaryadlar dielektrik kirituv-çanligi ye ga teng bir jinsli dielek-trikda joylaşgan bölsa, ularning özaro ta'sir kuçi ye marta kamayadi:

Bir jinsli zaryadlar uçun Ğ<0 (zaryadlar bir-biridan itarişişadi), turli jinsli zaryadlar uçun K>0 (zaryadlar bir-biriga tortişişadi).

K.Q., şuningdek, ikkita magnit qutblarining özaro ta'sirini ifodalaydigan qonun, deb ham hisoblanadi:

bunda t{ va t2 — magnit zaryadlar, s— muhitning magnit kirituvçanligi, / — propo rsiovallik koeffitsiyenti SGS tizimda 1 ga teng.

Ad.: Tamm I. Ye., Osnovi teorii elektriçestva, M., 1966.

KULOH — qadimiy boş kiyim. Qalin, dağal (köpinça jun) matodan konus-simon şaklda, içiga paxta solib tikilgan. K.ni köpinça qalandar, şayxlar kiygan.

KULTEGIN BITIKTOŞI

129

Kuloh namunalari.

KULOHIY GUMBAZ - konussimon kuloh (uçli qalpoq) şaklida işlangan gumbaz. K.g. törtburçaqli bino yoki silindr va prizma şaklidagi poygum-baz ustiga örnatilgan. Yevropa mamla-katlarida qurilgan qönğiroqxona, ibodatxona, minoralarda ham uning öziga xos körinişlarini uçratiş mumkin. Örta Osiyo me'morligida K.g.ning turli uslublari saqlangan. Faxriddin Roziy maqbarasi, Sulton Ta-kaş maqbarasi, Çaşmai Ayyub maqbara-si, Qaldirğoçbiy maşbarasi, Manasmaq-barasi va b.da uning turli namunalarini köriş mumkin. KULRANG ÇIRIŞ, botridioz -ösimliklarda takomillaşmagan Botrytis turkumiga mansub zamburuğlar (B.cinera)HH qözğatadigan kasallik. Kasallik qözğatuvçi zamburuğlar, asosan barg, mayda novdalarni, poyalarni, kurtaklarni zararlaydi. Nam va nisbatan past haroratda kuçli keçadi. Ösimlikning turli qismlarida halok bölgan töqimalardan hosil bölgan kulrang doğlar paydo böladi. Tökilgan barglarda, novda, poyalarda zamburuğ konidiyali sporalar qora dumaloq sklerotsiyalar holida qişlaydi. Ğöza, kungaboqar, qulupvay, uzum, maliva, olxöri, olça, qand lavlagi, beda, ka-vakunjut, lyupin, sabzavot ekinlari K.ç.i keng tarqalgan. Ğözada zamburuğ tanasi va sporalari kösak sirtini kulrang yeki bözjigarrang momiq ğubor b-n qoplaydi, kösakning barça çanoqlari yoki ba'zilari töliq oçil-maydi. Zararlangan tolalar qora-sar-ğimtir rangga kiradi, momiqlanmaydi. Kuçli zararlanganda gulyonbarg va mevabandi ham ğubor b-n qoplanadi.

Zamburuğ hosil organlarini höl çiritadi. Uzumçilikda K.ç. ayrim yillari hosilning 30—40% ini nobud bölişiga olib keladi.

Kuraş çoralari: kasallikka çidamli navlarni ekiş, uruğlikka föngitsidlar b-n işlov beriş, ösimlik qoldiqlarini daladan olib çiqib yoqib yuboriş; tokni sifatli xomtok qiliş, novdalarni taraş, meyorida suğoriş, kasallik paydo bölganda 0,001% li kaliy yod eritmasi b-n işlov beriş. Qand lavlagi va sabzavot ildizmevalarini uzoq, muddat saqlaşda omborxonalar dezinfeksiyalanadi, havo namligi 85% atrofida, harorat 1—2° bölişi ta'minla-vadi.

Abdukarim Zikiryoyev. KULRANG ÇÖYAN - q. Çöyan. KULRANG ĞÖZA [Gossypium incanum Schwars] Hillc.) — yovvoyi ğöza turi. Ge-nomi E4, xromosomalar soni 2p=26. Şvars ta'riflab bergan (1935). Faqat Yamanda tarqalgan. K.ğ. tik ösuvçi, mo-

Kulrang çiriş: a — kasallangan çanoq; b — kasallangan kösak; v — zamburuğ sporalari; g — zamburuğ konidiyalari.

Kulrang ğöza: / — poyaning bir qismi; 2 — şovasi; 3 — kösagi; 4 — çanoği.

nopodial buta bölib, böyi 1—3 m ça. Poyasi kuçli şoxlangan, qalin, kalta tuklar b-n qoplangan. Hosil şoxlari kuçsiz şoxlangan, 1—3 böğimli. Barglari 3 bölmali, örtaça kattalikda, bölmalari keng uçburçaqli. Gullari mayda, qönğiroq şaklida, gultojibargi oç sariq, asosida ensiz kiçikroq qizğiş doğlari bor. Kosaçasi 5 tişli. Kösaqlari mayda, 3 çanoqli, tuxum-simon uçli, sirti tiniq smolali bez-çalar b-n qoplangan. Har bir çanoğida kulrang-yaşil tuklar b-n qoplangan 2 tadan çigiti bor. K.ğ. kam örga-nilgan. Stoke ğözasi, somali ğözasi, arabiston ğözasi va b. gözalar b-n erkin çatişadi.

Abdumavlon Abdullayev.

KULTAPÖŞAK, kulta - ayollarning boş kiyimi. Boşga kiyiladigan dumaloq döppi şaklidagi va orqa to-moni soç örimi ötkaziladigan yengçaga öxşaş uzun (dum) qismlardan ibo-rat. Matodan avra-astarli qilib tay-yorlangan, turli xil çoklarda rang-barang kaştalar tikib bezatilgan. K.ning kizak qismi enli, peşova va yeng qismining çetlariga jiyaklar tu-tilgan. Yoşlar kiyadigan K. rangdor, gulli matodan, qariyalar kiyadigani odmiroq (kul-rang, kök, qora kabi) matodan tay-yorlanadi. Buxoro, Samarqandda yör-ma, iroqi çoklarda kaşta tikib bezatilgan K.lar mu-zeylarda saqlanadi.

Kultapöşak (zardözi, 19-a. 2-yarmi).

KULTEGIN (685-731) - kök turk şahzodasi, laşkarboşi. Umrining asosiy qismini (701—731 y.lar) jangujadallarda ötkazgan, davlat hududini kengaytirişga ulkan hissa qöşgan. Qirğizlarga qarşi uyuştirilgan harbiy yurişdan söng vafot etgan (yava q. Bilga xoqon).

KULTEGIN BITIKTOŞI - marmar bitiktoş, turkiy yozuv yodgorligi. El-tariş xoqonning öğli Kultegin şarafiga quyilgan (732 y. 14 avg.). Ulan Batordan 400 km jan.da, Qorabalğa-sun ş.ning xarobalaridan taxm. 40 km şim. dajoylaşgan. Böyi 3 m 15 sm, eni 1 m 24 sm, qalinligi 41 sm. K.b.ning marmar taxta ustuni örtasiga 5 burçaqli qalqon şaklida, bal. 64 sm, kengligi 40 sm li lavha örnatilgan. Lav-haning yuz tomoniga arxar surati tas-virlangan xoqonlik tamğasi vaqş qilingan, orqa tomoniga xitoyça qilib bitiktoşning örvatiliş tari-xi yozilgan. K.b. 84 satrdan iborat: 40 satr yuz tomoniga, 13 satrdan 26 satr ikki yon tomoniga, 14 satr orqa tomoniga, 4 satr toşning taroşlangan 4 qirrasiga yozilgan. Bitiktoşdagi barça voqealar Kulteginning akasi Bilga xoqon tilidan hikoya qilinadi. Bi-tikni esa Kulteginning jiyani Yölluğ tegin yozgan. Uşbu bitikda Bilga xo-qon oğa-inilariga, qarindoş-uruğla-

9-K-9839

130

KULTEPA

riga, xalqqa murojaat qilgan. Xoqonning murojaatidan maqsadi — hoki-miyatni mustahkamlaş, özaro uruş-janjallarga çek qöyiş, ittifoq bölib yaşaşga çaqiriş bölgan. K. b.ni Bilgaxoqon bitiktoşi b-n birga 1889 y. N. M. Yad-rinsev Möğulistonning Koşo Saydam vodiysida Kökşin-Ur-xun daryosi böyidan topgan. Dastlab bi-tiktoşni heç kim öqiy olmagan. Uni Urxun yozuvini örganib çiqqanidan söng, daniyalik olim V. Tomsen 1893 y. öqişga muvaffaq bölgan. Yodgorlik matni nemis, fransuz, dan, ingliz, rus tillariga tarjima qilingan, turk va özbek tillarida tavsif etilgan.

Ad.: Mal o v S. Ye., Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti, M., 1951; Abdurahmonov Ğ., Rustamov A., Qadim-gi turkiy til, T., 1982.

Kamol Matyoqubov.

KULTEPA — şahar xarobasi (3—13- a. boşi). Sirdaryo viloyati, Xovos tumanidagi Sovot qişloğidan 4 km jan.da, Xöjamuşkentsoyning çap qirğoğida. San'atşunos-arxeolog N. B. Nemseva 1974 y. topgan. 1985 y. Özbekiston FA Arxeologiya in-tining Sirdaryo otryadi (rahbari A. A. Gritsiva) u yerda qaziş işlari olib borgan. Tadqiqotlar vatijasida K.da tarhi törtburçak qal'a va unga şim. va ğarb tomondan yondaşgan turar joylar mavjudligi aniqlan-di (umumiy mayd. 20 ga). Taxm. uning markazida Gulhovöz deb ataluvçi bo-tiklik ham bor. Arab geograflari — Istaxriy, Ibn Havqal, Muqaddasiy va b. asarlarida kayd etilgan örta asrlar şaxri — Sobot ayvan K. örnida bölgan. Topilgan aşyoviy dalillar (so-pol qadah, kosa, köza, xum, toğora va b. köpgiva sirlangan idişlar)ga taya-nib, K.dagi hayot 3 bosqiç — sönggi antik davr (3—4-a. lar), ilk örta asrlar davri (5—8-a.lar) va örta asrlar davri (10—13-a.lar)ga bölinadi. KULUAR (frans. couloir — qoridor, yölak) — parlament, hukumat taşqi-lotlari, şuningdek, teatr va konsert zallarida antrakt hamda majlislar oraliğidagi tanaffuslarda dam oliş joyi, norasmiy uçraşuvlar, suhbatlar ötkaziş uçun möljallangan yordamçi xona.

KULÇATOY - q. Şilpildoq. KULMIVATSIYA (lot. culmen -yuqori nuqta, çöqqi) (adabiyotşu-noslikda) — badiiy asar konfliktining eng keskinlaşgan nuqtasi; qaxramonlarning töqvaşuvi va özaro munosabatlari hal qilinadigan jara-yon, tugunning yeçimi boşlanadigan lahza. Mazmun jihatidan K. hayot sinovlarining eng yuqori çöqqisidir. U

asardagi muammolarni yavada keskinlaştiradi va qaxramonning qandayli-gini, nimalarga qodirligini aniq-laşga xizmat qiladi. Mas, Abdulla Qodiriyning «Mehrobdan çayon» roma-nida Mirzo Anvarning Xudoyorxon b-n munozarasi va uning jallod qöliga topşiriliş jarayoni yoki «Ötgan kunlar»dagi Otabekning Kumuş uyining ortida uç vafar duşmani b-n yakkama-yakka olişuvi holati şu asarlarning K.. nuqtalari hisoblanadi. K. ba'zan asarning boşida, örtasida, oxirida ham kelişi mumkin. KULMIVATSIYA (astronomiya-da) — osmon sferasining sutkalik harakati tufayli yoritqiçning osmon meridianidan ötişi. Yuqori va quyi K. böladi. Yoritqiç zenitni öz içiga oluvçi meridianning yarmini kesib ötsa, yuqori K., qarama-qarşi tomondagisi esa quyi K. deyiladi. Yuqori K. paytida yoritqiçning ufqsan balandligi eng katta qiymatga ega böladi. KULSUM, Ummu Kulsum, asli ismi Fotima Ibrohim (1906, Misrdagi As-Sanbalavin tumani — 1975.3.2, Qohira) — xonanda, arab estrada xo-vandalik san'ati asosçisi. 1918 y. dan atoqli xonanda Abul Aldan ta'lim olgan. Arab musiqa in-ti qoşidagi musiqa ansamblida (1926 y.dan) va Qohira radiosida (1937 y.dan) yakka-xon xonanda. 1936—46 y.larda musiqali filmlarda qatvaşgan. Arab musi-qaçilari uyuşmasining asosçisi va raisi (1943—53). 1967 y.da uning ta-şabbusi b-n Misr ayollari xalq fronti taşqil etilgan. K. 20-a. boşida xonanda ayollar içida keng tarqalgan baç-kana, sayoz qöşiqlardan voz keçib, arab maqam va muvaşşaxlarning mu-rakkab yöllarida ijod qilgan. Yoqim-li, şirador, nozik tembr va baquvvat ovozi, yuksak mahorati b-n aytgan qöşiqlarning dovruği oldin Misr şaharlarida, keyinçalik butun arab olamiga keng tarqaldi. Şu bois u «Kavkab uş-Şarq» («Şarq yulduzi») no-miga sazovor böldi. Şayx Zakariya Ahmad, Riyod as-Sanbotiy, Sayyid Makkaviy, Muhammad Abdulvahob kabi bastakorlar b-n birgalikda K. kaşf etgan yangi xonandalik uslubida arab an'anaviy musiqa yönalişlari zamo-naviy tus olgan; uning repertuaridagi işqiy-lirik, sufiy-falsafiy, va-tanparvarlik ruhidagi asarlar 20-a. Şarq estrada san'atining yorqin va-muvalariga aylangan.

Zokirjon Oripov.

KULTIVATOR (lot. cultivo — işlov beriş, çopiq qiliş) — şudgorda tuproq qatlamini ağdarmay yumşatiş,

begona ötlarni yöqotiş, çopiq qilivadigan ekinlarning qator oralariga işlov beriş, ösimliklarni mineral öğitlar b-n oziqlantiriş, niholdarni yaganalaş va egat oçişga möljallangan q. x. quroli. Vazifasiga köra, yoppasiga işlaydigan, çopiq qiladigan, oziklantirgiç-K., muayyan işlarni bajaradigan maxsus K.larga; trak-torga qöşilişiga köra, tirkama va örvatma K.larga bölinadi. Har qanday K. rama, osiş mexanizmi (örvatma K. uçun) yoki tirkaş qurilmasi (tiralma K. uçun), iş organlari, iş organlarining işlaş çuqurligini rostlaş va ularni kötariş mexanizmlari, ta-yanç ğildiraqlardan iborat. K.ga uning vazifasiga qarab quyidagi iş organlari örvatiladi (1- rasm). K.ning aso-siy iş organi panja hisoblanadi. Yoppasiga işlaydigan K. şudgorda begona ötlarning ildizini qirqiş, ekiş oldidan tuproqni 12 sm gaça çu-qurlikda yumşatiş uçun qöllaniladi. Çopiq qiladigan K. qator oralarini işlaş, ekinlarni suğoriş uçun egatlarni oçiş, qatorlarga mineral öğitlar soliş işlariga möljallangan. K. oziqlantirgiç ekin qator oralarini işlaş (yumşatiş, ötoq qiliş va b.) b-n birga ösimliklarning ösiş davrida mineral-organik öğitlar solişda qöllaniladi. Maxsus K.ga begona ötlarning poyasi, ildizi va uruğlarini yonuvçi gazlarning alangasi hamda issiqligi b-n kuydirib yöqotadigan olovli K., tuproq qatlamini ağdarmasdan çuqur yumşatadigan yotiq kesuvçi-

1-rasm. Kultivatorning iş organlari: a — bir yoklama yassi (yotiq) kesuvçi panja; 6 — yassi kesuvçi öq yoysimon panja; v — universal öq yoysimon panja; g — yumşatuvçi vayzasimon panja; d — yumşatuvçi iskana-simon panja; ye — yumşatuvçi aylantirma panja; j — okuçnik; z — six (igva)li disk.

K., şudgorni begona ötlardan xoli qi-ladigan ötoq K., qator oralari 4—10 m li boğlar tuproğini 14—20 sm çu-qur yumşatadigan boğbop keng kamrovli K., şudgorda tuproqning yuza qat-lamini 10—15 sm çuqurlikda kesib, özining ustki ğilofiga urib maydalab yumşatadigan frezali K., çopiq qilinadigan ekinlarning qator oralarini aylanadigan frezalar b-n yumşatadigan frezali çopiq K. va b. kiradi.

Paxtaçilikda KRX-4, KRT-4, KRX- 3,6, KXU-4A, KXO-3,6/4,2, KXO-5,4 va b. kultivator-oziklantirgiçlar işlatiladi. Özbekistonda «Özqişloqxöjalikmaş-xolding» kompaniyasi ğöza va boşqa q. x. ekinlariga möljallangan K.ning bir neça modifikatsiyasini işlab çiqarmoqda. KXU-4A; KXO-3,6/4,2; KXO-5,4; KOV-4 va b.

KXU-4A modifikatsiyasi (2-rasm) paxtaçilikka möljallangan 4 qatorli universal K. bölib, ekinning qator oralariga işlov beradi, begona ötlardan tozalaydi, tuproqni yum-şatadi, jöyaklar oladi, qator oralariga öğit taşlab ketadi. Bu K.dan ğözadan taşqari kanop, makkajöxori va b. uzun poyali ekinlarni öğitlaşda ham foydalaniş mumkin. K.ga PRX-4 ro-tatsion iş organi bölgan moslama örvatib 60 va 90 sm qator oraliğida ekilgan gözalarga tasma usulda işlov beriş mumkin. Moslama katorga yaqin yerni yumşatadi. Bunday K. 40— 70 kVt quvvatli traktorlarga agre-gatlanadi.

KXO-3,6/4,2 va KXO-5,4 modifikatsiyadagilari ğöza, makkajöxori, pomidor, piyoz, sabzi, turp, kartoşka va b. ekinlarning ösiş davrida bir yöla 6 qator oralariga işlov beradi (ötoq qiladi, tuproqni yumşatadi, egat oçadi, qator oralariga öğit soladi). Bunday K. 70— 100 kVt kuvvatli traktorlarga agregatlanadi.

KOV-4 modifikatsiyasi pomidor, piyoz, sabzi, turp, kartoşka va b. sabzavot ekinlarini ösiş davrida qator oralarini ötoq qiladi, yerini yumşatadi, egat oçadi, öğit soladi.

Bunday K. 40—70kVt kuvvatli traktorga agregatlanadi.