Matbuot
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 279–281-b. — ziyouz.com
Matbuot — barça bosma mahsulotlar majmui; tor ma'noda davriy naşrlar, asosan, gazeta va jurnallarni ifodalaydi(sinonimi — pressa). M. ijtimoiy ongning ötkir va ta'sirçan vositasi sifatida kişilik jamiyatiga doimiy va faol ta'sir körsatadi, jamoatçilik fikrini şakllantiradi, omma ongiga muayyan qaraşlarni singdirişda qudratli ğoyaviy omil hisoblanadi. M. jamiyat hayotini turli (ijtimoiysiyosiy, iqtisodiy-i. ç., ilmiytexnikaviy va b.) yönalişlarda yoritadi.
M. 15-a.ning örtalarida Yevropada tarkib topgan, qariyb 5 a. mobaynida (ommaviy axborot vositalarining boşqa turlari — radioeşittiriş va televideniye paydo bölguniga qadar) kişilararo ommaviy muloqotning, bilim va ğoyalar tarqatişning asosiy vositasi sanalgan. Dastlabki bosma naşrlar kitob, risola va varaqalardan iborat bölgan, 17-a.ning boşlarida gaz.lar, keyinroq esa jur.lar taşkil topdi; 19-a.ning örtalarida matbuot agentliklari vujudga kela boşladi (q. Informatsiyey agentlik). 20-a.da ommaviy axborotning radioeşittiriş va televideniye singari turlarining paydo bölişi va taraqqiy qilişiga qaramay, M. hamon kişilik jamiyatidagi öz örni va mavqeini to-bora kengaytirib borayapti, ijtimoiysiyosiy hayot va faoliyatning hamma tomonlariga doimiy va samarali ta'sir körsatayapti. Butun dunyoda M.ning muttasil keng tarqalib borayotgani buning isbotidir.
Tarixiy rivojlaniş jarayonida M.ning xususiy şaxslar, ijtimoiy guruhlar (siyosiy oqimlar, partiyalar, kasaba uyuşmalari, madaniy-ma'muriy taşkilotlar va b.), hissadorlik jamiyatlari, hukumat muassasalari va b. tomonidan ta'sis etilgan va ularning maqsadlariga xizmat qilgan qator turlari vujudga keddi. M. qaror topgan dastlabki paytlarda Yevropada çerkov diniy mafkurani tarğib qilişda bosma kitoblardan, varaqalardan keng foydalandi. Jamiyat ma'naviy hayotiga çerkov ta'sirining tobora çeklanişi zaminida dunyoviy M. tarkib topdi va keng rivojlana boşladi. Ilğor ijtimoiy tuzum, demokratik tartiblar örnatiş uçun kuraşda taraqqiy-parvar M.ning xizmati katta böldi.
Uzbekistonda M. 19-a.ning 2-yarmida tarkib topdi. Toşkentda 1870 y.da ölkadagi mustamlakaçi hukmronlar taşkil etgan «Turkestanskiye vedomosti» va «Turkiston viloyatining gazeti» Markaziy Osiyodagi M.ning ilk namunalari hisoblanadi. Turkistonda dastlabki taraqqiyparvar milliy gaz. lar 1905—07 y.lardan faoliyat körsata boşladi («Taraqqiy», «Xurşid», «Şuhrat» va b.). Ularning yölini 20-a.ning 2-ön yilligida çop etilgan «Sadoi Turkiston», «Sadoi Farğona», «Najot» gaz. lari, «Oyina» jur. davom ettirdi. Milliy naşrlar Turkistonni savodli, ma'rifatli, taraqqiyotga erişgan, obod, mustaqil diyorga aylantiriş ğoyalarini tarğib qildilar.
1917 y.dan söng, sobiq SSSR tarkibidagi barça ittifoqdoş respublikalarda bölganidek, Özbekistonda ham yangi siyosiy yönalişdagi partiyasovet matbuotining köp tarmoqli tizimi qaror topdi. Umumdemokratik qoidalarga zid ravişda M.ning şakllanişi va rivojlaniş jarayoni yakkapartiyaviylik — kommunistik partiyaning mutlaq yakkahokimligi şaroitida keçdi. Gaz., jur.lar, kitoblar qiyofasi, yönalişi şu hukmron partiya rahbariyati körsatmalari asosida belgilandi.
Istiqlol tufayli Özbekiston M.i taraqqiyotida ham sifat jihatidan butunlay yangi — demokratik rivojlaniş bosqiçi boşlandi. Endilikda taşkilotlar, partiyalar, uyuşmalar, ayrim jamoalar, fuqarolar ham M. naşrlarini ta'sis etiş huquqiga ega böldilar. Mamlakatda matbuot erkinligitl ta'minlaşga imkoniyat yaratila borildi. Ommaviy axborot vositalarining normal faoliyat körsatişi uçun şart-şaroit yaratiş, ularni naşr etiş va tarqatiş b-n boğliq moliyaviy va texnik masalalarni yeçişda, ijodkorlarning demokratik jarayonda faol iştirok etişi uçun amaliy yordam körsatiş maqsadida ÖzR ommaviy axborot vositalarini demokratlaştiriş va qöllab-quvvatlaş ijtimoiysiyosiy jamğarmasi taşkil qilindi (1996 y. 30 avg.). Bu jamğarma ommaviy axborot vositalari vakillarining mustaqil, öz-özini boşqaruvçi, hukumatga qaraşli bölmagan taşkiloti hisoblanadi.
Özbekiston Respublikasining «Noşirlik faoliyati töğrisida» (1996 y. 30 avg.), «Ommaviy axborot vositalari töğrisida» (1997 y. 26 dek.), «Jurnalistlik faoliyatini himoya qiliş töğrisida» (1997 y. 24 apr.), «Axborot oliş kafolatlari va erkinligi töğrisida» (1997 y. 24 apr.) qonunlari qabul qilinişi Özbekiston M.i taraqqiyotida muhim rol öynadi.
Özbekiston M.i işiga umumiy rahbarlik qilib kelgan ÖzR Davlat matbuot qömitasi Özbekiston Respublikasi Prezidentining «Matbuot va axborot sohasida boşqaruvni takomillaştiriş töğrisida» farmoni (2002 y. 3 iyul) ga binoan Özbekiston Respublikasi Matbuot va axborot agentligi etib qayta taşkil etildi. Şunga muvofiq, Qoraqalpoğiston Respublikasi Matbuot va axborot agentligi, viloyat hokimliklari xuzurida matbuot va axborot hududiy boşqarmalari tuzildi. Mazkur islohot mamlakat ijtimoiy hayotini demokratlaştiriş va erkinlaştiriş şaroitida respublika aholisining axborotga bölgan talab-ehtiyojlarini yanada töliqroq qondiriş, ommaviy axborot vositalari, noşirlik işlari va matbaaçilikni keng kölamda rivojlantirişga kömaklaşiş, axborot xizmatlarining zamonaviy bozorini şakllantiriş yölida oddinga taşlangan katta qadam böldi.
Özbekiston M. mahsulotlari (bosma naşrlar) davriy va davriy bölmagan naşrlarga bölinadi. Davriy naşrlar ga gaz., jur., jurnal tipidagi naşrlar (byulletenlar, ilmiy axborotlar va b.); davriy bölmagan naşrlarga kitob, risola, bosma fafik mahsulotlar va ş.k. kiradi. Bular ham, öz navbatida, bir qança turlarga — umumsiyosiy va ixtisoslaşgan; muassisligiga köra — hukumat idoralari, xalq harakatlari, partiyalar, uyuşmalar, jam-ğarmalar.tijorat, diniy taşkilotlar va b.ning gazetalari; hududiy yunalişga qarab — markaziy (mamlakat miqyosida), viloyat, şahar, tuman, quyi M. organlari (q. Kup tirajli gazeta) böladi. Bozor iktisodiyoti şaroitida reklamatijorat, xususiy gaz.lar yuzaga keldi (yana q. Gazeta).
Jur.lar mohiyatiga köra — ijtimoiysiyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy, adabiybadiiy, tabiiy-ilmiy, q.x.ga oid va ş.k.; yunalişiga qarab — bolalar, yoşlar, xotinqizlar va b. naşrlarga bölinadi. Muassisligiga köra — hukumat idoralari, nodavlat taşkilotlar, xususiy jur.lar ham çiqmoqda (yana. q. Jurnal).
Kitob mahsulotlari maqsadiga qarab — ommaviysiyosiy adabiyot, badiiy adabiyot, ilmiy adabiyot, ilmiy-ommaviy adabiyot, darslik, ma'lumotnoma adabiyoti va ş.k.ga bölinadi (yana q. Kitob). Mamlakatda bozor iktisodiyoti talablaridan kelib çiqib, keng ommaga zarur bölgan, xaridorgir kitoblar naşr etadigan naşriyotlar tizimi yuzaga keldi (yana q. Noşirlik).
«Taraqqiy» gaz.ning 1soni çiqqan 27 iyun (1906) sanasi Özbekistonda Matbuot va ommaviy axborot vositalari xodimlari kuni sifatida nişonlanib keladi (1993 y.dan).
Özbekiston M.iga doyr masalalar asosan «Özbekiston matbuoti» jur. ida yoritiladi.
Ad.: Pidayev T., Matbuot — millat çiroği, T., 1999; Abduazizova N., Turkiston matbuoti tarixi (1870 — 1917), T., 2000.
Tohir Pidayev.
Q.: Gazeta, Kitob, Kitob, Noşirlik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАТБУОТ — барча босма маҳсулотлар мажмуи; тор маънода даврий нашрлар, асосан, газета ва журналларни ифодалайди(синоними — пресса). М. ижтимоий онгнинг ўткир ва таъсирчан воситаси сифатида кишилик жамиятига доимий ва фаол таъсир кўрсатади, жамоатчилик фикрини шакллантиради, омма онгига муайян қарашларни сингдиришда қудратли ғоявий омил ҳисобланади. М. жамият ҳаётини турли (ижтимоийсиёсий, иқтисодий-и. ч., илмийтехникавий ва б.) йўналишларда ёритади.
М. 15-а.нинг ўрталарида Европада таркиб топган, қарийб 5 а. мобайнида (оммавий ахборот воситаларининг бошқа турлари — радиоэшиттириш ва телевидение пайдо бўлгунига қадар) кишилараро оммавий мулоқотнинг, билим ва ғоялар тарқатишнинг асосий воситаси саналган. Дастлабки босма нашрлар китоб, рисола ва варақалардан иборат бўлган, 17-а.нинг бошларида газ.лар, кейинроқ эса жур.лар ташкил топди; 19-а.нинг ўрталарида матбуот агентликлари вужудга кела бошлади (қ. Информацией агентлик). 20-а.да оммавий ахборотнинг радиоэшиттириш ва телевидение сингари турларининг пайдо бўлиши ва тараққий қилишига қарамай, М. ҳамон кишилик жамиятидаги ўз ўрни ва мавқеини то-бора кенгайтириб бораяпти, ижтимоийсиёсий ҳаёт ва фаолиятнинг ҳамма томонларига доимий ва самарали таъсир кўрсатаяпти. Бутун дунёда М.нинг муттасил кенг тарқалиб бораётгани бунинг исботидир.
Тарихий ривожланиш жараёнида М.нинг хусусий шахслар, ижтимоий гуруҳлар (сиёсий оқимлар, партиялар, касаба уюшмалари, маданий-маъмурий ташкилотлар ва б.), ҳиссадорлик жамиятлари, ҳукумат муассасалари ва б. томонидан таъсис этилган ва уларнинг мақсадларига хизмат қилган қатор турлари вужудга кедди. М. қарор топган дастлабки пайтларда Европада черков диний мафкурани тарғиб қилишда босма китоблардан, варақалардан кенг фойдаланди. Жамият маънавий ҳаётига черков таъсирининг тобора чекланиши заминида дунёвий М. таркиб топди ва кенг ривожлана бошлади. Илғор ижтимоий тузум, демократик тартиблар ўрнатиш учун курашда тараққий-парвар М.нинг хизмати катта бўлди.
Узбекистонда М. 19-а.нинг 2-ярмида таркиб топди. Тошкентда 1870 й.да ўлкадаги мустамлакачи ҳукмронлар ташкил этган «Туркестанские ведомости» ва «Туркистон вилоятининг газети» Марказий Осиёдаги М.нинг илк намуналари ҳисобланади. Туркистонда дастлабки тараққийпарвар миллий газ. лар 1905—07 й.лардан фаолият кўрсата бошлади («Тараққий», «Хуршид», «Шуҳрат» ва б.). Уларнинг йўлини 20-а.нинг 2-ўн йиллигида чоп этилган «Садои Туркистон», «Садои Фарғона», «Нажот» газ. лари, «Ойина» жур. давом эттирди. Миллий нашрлар Туркистонни саводли, маърифатли, тараққиётга эришган, обод, мустақил диёрга айлантириш ғояларини тарғиб қилдилар.
1917 й.дан сўнг, собиқ СССР таркибидаги барча иттифоқдош республикаларда бўлганидек, Ўзбекистонда ҳам янги сиёсий йўналишдаги партиясовет матбуотининг кўп тармоқли тизими қарор топди. Умумдемократик қоидаларга зид равишда М.нинг шаклланиши ва ривожланиш жараёни яккапартиявийлик — коммунистик партиянинг мутлақ яккаҳокимлиги шароитида кечди. Газ., жур.лар, китоблар қиёфаси, йўналиши шу ҳукмрон партия раҳбарияти кўрсатмалари асосида белгиланди.
Истиқлол туфайли Ўзбекистон М.и тараққиётида ҳам сифат жиҳатидан бутунлай янги — демократик ривожланиш босқичи бошланди. Эндиликда ташкилотлар, партиялар, уюшмалар, айрим жамоалар, фуқаролар ҳам М. нашрларини таъсис этиш ҳуқуқига эга бўлдилар. Мамлакатда матбуот эркинлигитл таъминлашга имконият яратила борилди. Оммавий ахборот воситаларининг нормал фаолият кўрсатиши учун шарт-шароит яратиш, уларни нашр этиш ва тарқатиш б-н боғлиқ молиявий ва техник масалаларни ечишда, ижодкорларнинг демократик жараёнда фаол иштирок этиши учун амалий ёрдам кўрсатиш мақсадида ЎзР оммавий ахборот воситаларини демократлаштириш ва қўллаб-қувватлаш ижтимоийсиёсий жамғармаси ташкил қилинди (1996 й. 30 авг.). Бу жамғарма оммавий ахборот воситалари вакилларининг мустақил, ўз-ўзини бошқарувчи, ҳукуматга қарашли бўлмаган ташкилоти ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикасининг «Ноширлик фаолияти тўғрисида» (1996 й. 30 авг.), «Оммавий ахборот воситалари тўғрисида» (1997 й. 26 дек.), «Журналистлик фаолиятини ҳимоя қилиш тўғрисида» (1997 й. 24 апр.), «Ахборот олиш кафолатлари ва эркинлиги тўғрисида» (1997 й. 24 апр.) қонунлари қабул қилиниши Ўзбекистон М.и тараққиётида муҳим роль ўйнади.
Ўзбекистон М.и ишига умумий раҳбарлик қилиб келган ЎзР Давлат матбуот қўмитаси Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Матбуот ва ахборот соҳасида бошқарувни такомиллаштириш тўғрисида» фармони (2002 й. 3 июль) га биноан Ўзбекистон Республикаси Матбуот ва ахборот агентлиги этиб қайта ташкил этилди. Шунга мувофиқ, Қорақалпоғистон Республикаси Матбуот ва ахборот агентлиги, вилоят ҳокимликлари хузурида матбуот ва ахборот ҳудудий бошқармалари тузилди. Мазкур ислоҳот мамлакат ижтимоий ҳаётини демократлаштириш ва эркинлаштириш шароитида республика аҳолисининг ахборотга бўлган талаб-эҳтиёжларини янада тўлиқроқ қондириш, оммавий ахборот воситалари, ноширлик ишлари ва матбаачиликни кенг кўламда ривожлантиришга кўмаклашиш, ахборот хизматларининг замонавий бозорини шакллантириш йўлида оддинга ташланган катта қадам бўлди.
Ўзбекистон М. маҳсулотлари (босма нашрлар) даврий ва даврий бўлмаган нашрларга бўлинади. Даврий нашрлар га газ., жур., журнал типидаги нашрлар (бюллетенлар, илмий ахборотлар ва б.); даврий бўлмаган нашрларга китоб, рисола, босма фафик маҳсулотлар ва ш.к. киради. Булар ҳам, ўз навбатида, бир қанча турларга — умумсиёсий ва ихтисослашган; муассислигига кўра — ҳукумат идоралари, халқ ҳаракатлари, партиялар, уюшмалар, жам-ғармалар.тижорат, диний ташкилотлар ва б.нинг газеталари; ҳудудий йуналишга қараб — марказий (мамлакат миқёсида), вилоят, шаҳар, туман, қуйи М. органлари (қ. Куп тиражли газета) бўлади. Бозор иктисодиёти шароитида рекламатижорат, хусусий газ.лар юзага келди (яна қ. Газета).
Жур.лар моҳиятига кўра — ижтимоийсиёсий ва ижтимоий-иқтисодий, адабийбадиий, табиий-илмий, қ.х.га оид ва ш.к.; йуналишига қараб — болалар, ёшлар, хотинқизлар ва б. нашрларга бўлинади. Муассислигига кўра — ҳукумат идоралари, нодавлат ташкилотлар, хусусий жур.лар ҳам чиқмоқда (яна. қ. Журнал).
Китоб маҳсулотлари мақсадига қараб — оммавийсиёсий адабиёт, бадиий адабиёт, илмий адабиёт, илмий-оммавий адабиёт, дарслик, маълумотнома адабиёти ва ш.к.га бўлинади (яна қ. Китоб). Мамлакатда бозор иктисодиёти талабларидан келиб чиқиб, кенг оммага зарур бўлган, харидоргир китоблар нашр этадиган нашриётлар тизими юзага келди (яна қ. Ноширлик).
«Тараққий» газ.нинг 1сони чиққан 27 июнь (1906) санаси Ўзбекистонда Матбуот ва оммавий ахборот воситалари ходимлари куни сифатида нишонланиб келади (1993 й.дан).
Ўзбекистон М.ига дойр масалалар асосан «Ўзбекистон матбуоти» жур. ида ёритилади.
Ад.: Пидаев Т., Матбуот — миллат чироғи, Т., 1999; Абдуазизова Н., Туркистон матбуоти тарихи (1870 — 1917), Т., 2000.
Тоҳир Пидаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.