Ob-havo

Ob-havo — biror joy yoki hudud at-mosferasidagi meteorologik elementlarning uzuluksiz özgarişlari maj-mui, atmosferaning muayyan tabiiy jarayonlarga boğliqholati. Bu jarayonlar atmosferada Quyoş energiyasi oqimi va Yer yuzasining özaro ta'siridagi fizik jarayonlar natijasida sodir böladi. Odatda, O.-h. deganda Yer yuzasidagi O.-h. tuşuniladi. Biroq aviatsiya, xalq xöjaligi faoliyati rivojlanişi b-n erkin atmosfera O,-h. si tuşunçasi ham tobora kengayib bormokda. Inson faoliyatining barça jabhalari O.-h. b-n uzviy boğliq. O.-h. töxtovsiz özgarib turadi. Ma'lum joyning aniq bir vaqtdagi O.-h.si meteorologik elementlar (t-ra, havo namli-gi, bulut, yoğin mikdori, şamol tezligi va yönalişi, qor böroni, moma-qaldiroq, tuman va h.k.) b-n tavsiflanadi. O.-h.da Yerning öz öqi at-rofidagi harakatiga boğliq bölgan davriy özgariş, şuningdek, asosan, havo oqimlarining almaşinişiga boğliq bölgan nodavriy keskin özgarişlar sodir bölib turadi. Atmosfe-radagi havoning gorizontal harakati vertikal xarakatidan bir neça marta katta bölişiga qaramay, O.-h.ning özgarişida gorizontal harakat b-n bir vaqtda vertikal harakat ham katta rol öynaydi: bulutlarning hosil bölişi va yoğin-soçin miqdori, döl hosil bölişi, asosan, havoning vertikal harakatiga boğliq. Xalq xöjaligining qariyb hamma tarmoqlarini O.-h.ning kelgusidagi holati qiziqtiradi (q. Ob-havoni oldindan aytiş).

Örta Osiyo hududida yilning sovuq davrida mö'tadil kengliklardagi havo frontlarining Ğarbiy tarmoğidagi siklonik faoliyati rivojlanadi, bu esa O.q.ning iliqtipini vujudga keltiradi. Arktikadan çiqadigan (sovuq tipidagi O.h.) sovuq havo massalarining bostirib kirişi tez-tez takrorlanib turadi. Arktikadan keladigan sovuq havo massalari köpinça haroratning ança pasayib ketişiga sabab böladi, jan. r-nlarda qor qoplami bölmasada, sovuq —30, —35° ga yetadi. Bu esa tuproqning muzlaşiga va ekinlarni sovuqurib nobud bölişiga olib keladi, bahor oxirlarida sovuq havo oqimining bostirib kelişi natijasida harorat keskin pasayib, yerning ustki qatlami muzlaydi, bu esa unib çiqqan ekin nihollari va gullayotgan mevali daraxtlar uçun juda xavflidir. Yoğinlarning eng köp qismi bahor (mart-apr.)da yoğadi.

Yilning issiq davrida Örta Osiyo hududi havo qattiq isib va qurib ketadigan, kontinental tropik havo şakllanuvçi markaz hisoblanadi. Çek-ka jan. r-nlarda kunduzgi maksimal t-ra 45—50° gaça yetadi, havoning nisbiy namligi 5% böldi. O.-h.ning oçiq, quruq va issiq kelişi qumli tuproqlarning qurib ketişiga va şamolda köp miqdordagi qizigan çanglar havoga kötirilib, haroratning yanada or-tişiga sabab böladi. Kopetdoğ toğ oldi r-nlarida va Ğarbiy Tyanşanda tez-tez janub tomondan ekinlarni nobud qiluvçi quruq issiq şamol garmsel esadi; Amudaryoning yuqori qismida sovuq havo massasining Turon pastte-kisligi çegarasiga bostirib kirişidan oldin, janubi-ğarbiy tomondan mahalliy afğon şamoli esadi. Havoning nisbiy namligi past bölganda yuqori haroratning bevosita ta'siri natijasida ekinlar söliydi va qovjiraydi. Suğoriladigan maydonlarda t-ra yuqori bölgan (38—40° dan oşmagan) davrda ekinlarning rivojlanişi uçun qulay şaroit vujudga keladi. Atmosfera hodisalarini zamonaviy as-bob-uskunalar (Yer sun'iy yöldoşlari, hisoblaş maşinalari, raketalar, ra-diozondlar, samolyotlar va q.k.) yorda-mida örganiş, uning kelajak rivo-jini aniklaydigan usullarning tako-millaşişiga olib kelmokda (yana q. Iqlim, Meteorologiya, Ob-havo xizmati, Ob-havo xaritalari).

Hamidulla Abdumayev, Tohir Muxtorov.