Okean
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 81–89-b. — ziyouz.com
Okean OKEAN, Dunyo okeani (yun. Okeanos — Yerni aylanib oqadigan azim daryo) — Yerning materik va orollarni örab turuvçi suv qobiği. Gidrosferaning katta qismi (94%) ni, Yer yuzasining taxm. 70,8% ini egallaydi. Fizik va kimyoviy xususiyatlari xamda suvining kimyoviy tarkibi jihatidan O. bir butun, lekin miqdor jihatidan gidrologik va geokimyoviy körsatkiçlari xilma-xildir.
Gidrologik rejimining tabiiy-geografik xususiyatlariga köra, Dunyo okeani alohida okeanlar, dengizlar, qöltiqlar, buxta va böğozlarga ajralib turadi. 1650 y.da golland geografi B. Varenius Dunyo okeanini 5 alo-hida qismga: Tinç, Atlantika, Hind, Şim. Muz, Jan. Muz O.lariga böldi. 1845 y.da London geografiya jamiyati ham buni tasdikladi. Keyinroq ba'zi olimlar Dunyo okeanini faqat 3 ga ajratadilar: Tinç, Atlantika va Xind okeanlari. 20-a.ning 30-y.laridan boşlab Arktika havzasi sinçiklab tekşirilgandan keyin, 4 alohida okean ajratildi: Tinç, Atlantika, Hind va Şimoliy Muz O.
Yer şarida O. suvi va qurukliklarning taqsimlanişi turliça. Şim. yarim şarda suv sathi yer şarining 61% ini egallaydi. Bu yerda O. suvlari qurukdikxa ança kirib borib, köp sonli dengiz va qöltiqlar hosil qiladi. Barça içki dengizlar Şim. yarim şarda joylaşgan. Jan. yarim şarda suv sathi 81% maydonni taşkil etadi, lekin dengiz va qöltikdar kam. 81° şim. kenglikdan şim.da Şimoliy Muz okeanida va jan. kenglikning taxm. 56° b-n 65° örtasida O. suvi yer şarini uzluk-siz qatlam şaklida örab olgan. Suv yoki kurukdikning köpligiga qarab yer şari okean yarim şari va materik yarim şariga bölinadi. Okean yarim şarining qutbi Yangi Zelandiyadan jan.- şarkda, materik yarim şarining qutbi esa Fransiyaning şim.-ğarbida joylaşgan. Gidrosferaning bir qismi bölgan O. atmosfera va Yer pusti b-n uzluksiz özaro aloqador; şuning uçun ham O.ning köpgina muhim xususiyatlari atmosfera va Yer pöstiga boğliq.
O. issiqlik va namning juda katta akkumulyatoridir. O. tufayli Yerda t-ra juda keskin farq qilmaydi, uzoq-uzoq ölkalarga namlik yetib boradi, natijada hayot uçun qulay şaroit vujudga keladi. O. oqsil moddalarga ega bölgan boy oziq-ovqat mahsulotlari manbaidir. O. energetik, kimyoviy va mineral boyliklar manbai ham bölib, ularning bir qismidan (suv kötariliş energi-yasi, ba'zi kimyoviy elementlar, neft, gaz va b.dan) inson hozirdanoq foydalanmoqda. O. va uning dengizlaridan xalqaro aloqalar örnatişda juda kadim zamonlardan foydalanilgan. Bu esa yangi yerlarning oçilişi va madaniyat markazlaridan uzok, hududlarni özlaştiriş uçun şaroit yaratdi; transport vositalaridagi texnika taraqqiyoti bu jarayonni yanada tezlaştirdi. Dunyodagi yuk aylanişning 4/5 qismi O. yöllari orkali amalga oşiriladi (q. Dengiz transpor-ti).
O.ning insoniyat hayotidagi roli tez ösmoqda. Dunyo mamlakatlari iktisodiyotining turli sohalarida O.dan foydalaniş muammolari (kema qatnovi, baliq ovlaş, O. resurslaridan ratsional foydalaniş, şelfni özlaştiriş, kontinentlararo kabellar yotqiziş, suvni çuçuklaştiriş, şuningdek, dengizlarni muhofaza qiliş va ifloslanişining oldini oliş va b.) olamşumul ahamiyatga ega bölib, muhim iqtisodiy, siyosiy va huquqiy masalalarni hal qiliş b-n boğliq.
Keyingi yillarda O.da olib borilgan tadqiqotlar şuni kursatdiki, O. tubining relyefi murakkabligi jihatidan materiklar usti relyefidan qolişmaydi.
Tubining geologik tuzilişi va relyefi. O. tubi maydonining kup qismi (73,8%) 3000 m dan 6000 m gaça çuqurlikda joylaşgan. O. tubining planeta miqyosidagi morfostrukturalari (eng yirik şaklari) Yer pusti ayrim qismlarining tuzilişi va tarixiy rivojlanişidagi tafovutlarga qarab ajratiladi. O. tubini eng yirik relyef şakllariga qarab 4 qismga böliş mumkin: 1) materiklarning suv ostida qolgan çekka qismlari; 2) Okean ka'ri; 3) materiklarning suv ostida qolgan çekka kismlari b-n O. qa'ri örtasidagi oraliq zona; 4) okean örtasidagi toğ tizmalari.
O. tubining materiklarga yondoş kismlarining Yer pusti materiklarnikiga öxşaş bölib, materiklarning suv ostidagi çekkasi hisoblanadi va unda relyef xususiyatlariga qarab şelf, materik yon bağri va materik etagi farq qilinadi. Materik etagi b-n çegaradoş O. qa'ri uç qatlamli: yupqa pöstdan iborat yumşoq çökindili yuqori satlam (yoki «birinçi» seysmik qatlam), «ikkinçi» (bazalt usti qatlami) va pastki qatlam — bazalt qatlami.
Tinç okean çekkalarining katta qismida, Hind okeanining şim.-şarqida, şuningdek, Karib va Skoşa (Sko-tiya) dengizlarida materikning suv ostidagi çekkasi b-n O. qa'ri örtasida oraliq zona joylaşgan. Bu yerlarda çekka dengiz soyliklari (çuq. 4000— 5000 m gaça), yoysimon tizilgan orollar (bunday orollarning tepasi suv ustida toğ tizmalarini hosil qilgan), çuqur novlar relyefning asosiy şakllaridir; O.ning eng çuqur joylari ana şu novlarda (Mariana novi — 11022 m). Bunday orollar zonasida zilzila bölib, vulkanlar otilib turadi.
Okean örtasidagi suv osti toğ tizmalari O. tubining 4-yirik şaklidir. Barça okeanlarni u boşidan bu boşga kesib ötgan suv osti toğlarida rift vodiylari, rift tizmalari, köndalang siniklar, şuningdek, yirik vulkan massivlari uçraydi.
O. tubi çökindilari. Keyingi yillarda olib borilgan geologik va seysmik tadqiqotlar şuni körsatadi-ki, ğovak çökindilarning qalinligi O.ning materik yaqinidagi zonalarida 2000— 3000 m va undan ham ortiq bölsa, okean örtasidagi toğ tizmalarida, tik toğ yon bağirlarida va materik yon bağri jarliklarida bir neça ön m va, hatto, nol m ga tengligi aniklandi.
O. tubi çökindilari orasida terrigen, biogen (ohakli va kremniyli), vulkanogen va aralaş (poligen) çökindilar ham böladi, çuqur suv osti qizil gillari ana şunday aralaş (poligen) çökindilardir. Terrigen çökindilar materiklarning suv ostidagi çekkalarida, O. qa'rining çetlarida va çuqur suv novlarida uçraydi. Ohakli çökindilar O.ning issiq va mö'tadil zonalarida (50° şim. kenglikdan 50° jan. kenglikkaça) köproq tarqalgan; O. qa'rida ular foramini-fera va kokkolit-foraminifera yotqi-ziqlaridan, sayoz joylarda — çiğanoq va marjon yotqiziqlaridan iborat böladi. 4500—5000 m dan çuqurda SaSO3 erigan holatda bölgani uçun ohak çökindilar yöq. Kremniyli çökindilar (radiolyariya va diatom çökindilar) yuqori mahsulli fitoplankton zonalariga muvofiq ravişda 3 mintaqa — ikkita qutb yoni va bitta ekvatorial mintaqalar hosil qiladi. Çuqursuv qizil gili 4500—5000 m va undan ham çuqur botiklarda böladi. O.ning faol subaerol vulkanizm zonalariga yondaşgan qismlarida vulkan çökindilari şakllanadi. O. tubida karbonatli çökin-dilar (150 mln. km2), çuqursuv qizil gillari (PO mln. km2 dan köproq) va kremniyli gillar (60 mln. km2ga yakin) eng köp maydonni egallagan.
O. tubida endogen moddalar suv usti vulkanlari mavjud joylardagina töplanmay, O. örtasidagi toğ tizmalari va yirik siniqdar yaqinida ham uçraydi. Tarkibida metallar, ba'zi hollarda rudalar [(20—40% gaça Fe), Mn, Co, Ni, Pb, Zn, Ag, Se, Hg va b. elementlar] bölgan qatlamlar ana şular jumlasidandir.
Okean çökindilari dengiz çökindilariga nisbatan sekinroq töplanadi. Çuqur suv qizil gillari 1000 yil içida 1 mm, ohakli va diatomli çökin-dilar 1000 yilda 1—30 mm gaça yiğiladi. Materik yon bağrining asosida terrigen çö kindilar eng tez töpla-nadi (1000 yilda 100 mm).
Okean çökindilarining asosiy qismi zarraçalar şaklida yoki erigan holda materiklardan keladi. Çökindilarning mikdori va xili iqlim, vertikal, gorizontal va sirkumkontinental zonallikka, şuningdek, tektonik rejimga boğliq.
Kelib çiqişi va geologik tarixi. O. suvi Yer mantiyasi moddalarining differensiatsiyasi mahsulidir. O.dagi botiklarning paydo bölişi haqida turli gipotezalar bor. Çuqur suv havzalaridan iborat hozirgi O. kamida yura davridan beri mavjud, çunki O. tubida bundan qad. jinslar topilganiça yöq. Bör davri va kaynozoy erasida havzalar yanada çuqurlaşdi va abissal çökindilar töplanib bordi. Yaqin geologik ötmişda çekka geosinklinal havzalar hisobiga materik çetlari ösib borgan. Geosinklinal dengizlar botiqlaridagi ança qalin çökindilar O.ning juda qadimiyligidan dalolat beradi. O. tubi yirik relyef şakllarning vujudga kelişida Yer pöstining vertikal va gorizontal harakatlari muhim rol öynadi (q. Yer).
Suvlari geokimyosi. O. suvi örtaça 35 g/l konsentratsiyali tuzlar eritmasidan iborat. O.da hammasi bölib 5-Yu22 g erigan tuzlar bor.
O. tuzlari massasi tarkibi materiklardan keladigan çökindilarning erişi, atmosfera b-n modda almaşiş jarayoni va O. tubi çökindilari, şuningdek, dengiz organizmlarining hayot faoliyati natijasida tartibga solib turiladi. Ti, Mn, Zr va b. ba'zi metallarning ionlari gidroliz natijasida koagulyatsiyalanadi va gid-rooksidlar şaklida O. tubiga çökadi. Dengiz suvining bir kança mikroelementlari — Si, Pb, Mo, Hg, Zn, U, Ag, siyrak yer elementlari va b. turli xil tabiiy sorbentlar — organik modda, temir va marganets gidrooksidlari, kalsiy fosfat, silikatlar b-n adsorbsiyalaniş yöli orqali çökadi.
O. suvida atmosferadan tuşadigan va okean suvi katlamlarida vujudga keladigan turli xil gazlar ham erigan holda mavjud. O.dagi hayot faoliyatini belgilab beradigan O2 va CO2 ayniqsa
muhim ahamiyatga ega. Bir qança inert (kimyoviy reaksiyalarda iştirok etmaydigan) gazlar —N2, Ar, Kg, Xe ham bor. Suvning ustki qatlamlarida (100— 150 m) O2 miqdori eng köp (7—8 ml/ l); çuqurlaşgan sari 3,0—0,5 ml/l ga tuşib qoladi, bir xil joylarda umu-man O2 yöq. CO2 esa, aksinça, suvning çuqur qatlamlarida eng köp böladi.
Fitoplanktonning fotosintetik faoliyati suvning ustki (100—150 m gaça çuqurlikda bölgan) qatlamlaridagi erigan gazlarni kislorod b-n boyitadi, CO2 ni yutadi. Organizmlar ugleroddan taşqari Si, Ca, Mg, K, Vg, I, R, Na, şuningdek, fiziologik ahamiyatga ega bölgan V, Zn, Cu, Co, Ni kabi bir qança oğir metallarni xam yutadi. Organizmlar ölganda bu elementlarning bir qismi çökadi va tegişli şaroitda töplana boradi. Temir-mar-ganetsli konkretsiyalarda Si, Zn, Ni, So, Mo, Ag, Ti, Pb va b. elementlar ham Yigiladi. Temir-marganetsli konkretsiyalarning umumiy miqdorini 10p ga teng deb hisoblaş qabul qilingan.
Mineral va energetika resurslari. O. boy mineral resurslar manbaidir. Ular dengiz suvlarida erigan hoddagi kimyoviy elementlar; dengiz tubi ta-gidagi va tubi yuzasidagi foydali kazilmalardan iborat.
20-a.ning 70-y.larigaça dengiz suvlaridan, asosan, oş tuzi (yiliga 8 mln. t), natriy sulfat, magniy xlorid, kaliy xlorid, brom xlorid olinar edi. Fantexnikaning keskin rivojlani-şi şaroitida dengiz suvlaridan xil-ma-xil kimyoviy elementlar oliş is-tiqbollari oçilmoqda.
O.dan olinadigan mineral xom aşyo umumiy qiymatining 90% neft va gazga töğri keladi. Şelf zonasidagi neft va gazga boy maydon 13 mln. km2 ga teng (şelf umumiy maydonining '/2 qismi). Taxm. hisobga köra. O. dagi neftning geologik zaxiralari (305 m çuqurlikkaça) 280 mlrd. t, gazniki — 140 trillion m3. 20-a. 70-y.lar boşi-gaça neft va gaz qirgokdan 150 km uzoklikdagi 100—110 m çuqurliklardan olinar edi, Yaqin kelajakda bu işlarni O.ning qirğoqdan ança uzoq va çuqurroq joylarida amalga oşiriş imkoni tuğiladi. 40 ga yaqin mamlakat dengiz tubidan neft va gaz çiqariş b-n şuğullanadi, 100 ga yaqin mamlakat dengiz va O. şelf zonalarida qidiruv işlari olib bormokda. Dengiz tubidan neft va gaz çiqarişning eng yirik konlari Fors va Meksika qöltiqlarida joylaşgan. Şim. dengiz tubidan ham neft va gaz olinmokda.
Şelf metall rudalari va nometall qazilmalarga xam boy. Ular içida titanli minerallar — ilmenit va rutil, şuningdek, sirkon va monatsit muhim ahamiyatga ega; eng yirik konlar Avstraliya (şarqiy sohil)da bölib, yiliga 1 mln. t titanli minerallar çiqariladi. Bunday soçma konlar Hin-diston, Şri Lanka, Malayziya va b. mamlakatlar yaqinida xam uçraydi. Qalay (Malayziya, Indoneziya, Tailand, Vyetnam va Osiyodagi b. mamlakatlar qirğoqlari yaqinidagi şelflarda), temir rudasi (Yaponiya, Kanadadagi Nyufaundlend), sof oltingugurt (Meksika), kumir (Kanada) va b. qazib çiqariş muhim ahamiyat kasb etmoqda; bir qança joylarda oltin va platina (mas, AQŞdagi Alyaska va Kalifor-niyada), tantaloniobat, magnetit, titan-magnetit, xromit, olmos (Afrikaning jan.-ğarbiy qirğoğidagi Namibiyada) ham topilgan. Fosforit konkretsiyalari yotkiziklari (Meksika, Peru, Çili, JAR va b.) keng tarqalgan.
O. tubining keng maydonlarida öziga xos köp komponentli rudalar — temirmarganets konkretsiyalari yotqiziqlari topilgan; ularning potensial zaxiralari bir neça trillion t hisoblanadi; bu rudalar tarkibidagi marganets, nikel, kobalt zaxiralari ularning quruqlikdagi zaxiralaridan bir neça marta köp. Ba'zi mamlakatlarda 4 ming m çuqurlikdan sanoat yöli b-n konkretsiyalar qazib çiqariş sinab körilmoqda.
Neft va gazdan boşka energetika resurslari ham muhim potensial ahamiyatga ega. O.dan energiya oliş uçun tölqinlar kuçi, suv kötarilişi va qaytişi yuzaga keltiradigan sath ta-fovuti yoki suv yuzasi va tagidagi t-ra tafovutidan foydalaniş mumkin. Suv kötarilişi energiyasining quvvati 1 mlrd. kVt hisoblanadi. Dastlabki suv kötarilişi elektr st-yasi Fransiyaning La-Manş sohilida, Rane daryosi quyiladigan joyda qurildi (1967); RFda Kola ya.o.ning şimolida Kislaya Guba suv kötarilişi va qaytişi b-n işlaydigan elektr st-yasi tajriba tariqasida qurildi (1968); yanada kattaroq quvvatli suv kötarilişi va qay-tişi elektr st-yalari quriş loyihalari tuzilmokda. Kanada, AQŞ, Buyuk Britaniyada ham bunday st-yalar loyihalari işlab çiqilmokda. O.ning ter-mik energiyasidan foydalanişda tropik ölkalarda şaroit ayniqsa, qulay. Bu yerlarda qirğoq zonasidagi suvlarning t-rasi ustki qatlamlarda 30°, 400—500 m çuqurliqda esa 8—10°. Birinçi gidrotermal elektr st-yasi Abidjan yaqinida (Kot-d'Ivuar)da quriddi. O. oğir vodorod (deytriy)ning asosiy manbaidir. Termoyadro reaksiyasini muvaffaqiyatli boşqariş masalasi xal qilinsa, oğir vodorod bitmas-tuganmas energiya manbaiga aylanadi.
Gidrologik rejimi. O.ning i s -siqlik balansi. O. issiqlik balansining asosiy tarkibiy qismlari: radiatsiya balansi (quyoşning yalpi radiatsiyasidan O.ning nur qaytarişi ayirmasi), buğlanişga sarflanadigan issiklik, okean yuzasi b-n atmosfera örtasidagi turbulent issiklik almaşinişi va oqimlarning issiqlikni bir joydan ikkinçi joyga olib ketişi.
Jami radiatsiya yukrri kengliklardan quyi kengliklarga qarab kupaya boradi va atmosfera bosimi yukrri bulgan joylarda 20° şim. kenglik va 20° jan. kenglikda maksimumga yetadi, bu narsa tropik va subekvatorial kengliklarda bulut kam bölişiga boğliq. Bosim baland joylarda buğlanişga ham maksimal issiqlik sarf böladi. Turbulent issiqlik almaşiniş barça kengliklarda ham boşqalardan kam böladi. O. suvi 30° şim. kenglik b-n 30° jan. kenglik orasida issiqlikni yutadi va yuqori kengliklarda esa issiqlikni atmosferaga beradi. Bu faktlar yilning sovuq yarmida örta va qutbiy kengliklarda iklimni ançagina yumşatib tu-radi. 3-jadvalda O. issiklik balansining tarkibi kkal/ sm2 yilda kenglik mintaqalari böyiça berilgan
Suv balansi. O. yuzasidan buğlanadigan namlik, yoğin suvlari va materikdan oqib tuşadigan suvlardan tarkib topadi. Ana şu suvlarning nis-bati turli kengliklarda O. suvining şörlik darajasini belgilaydi. Materiklardan oqib tuşadigan suvlar O.ga tuşadigan yoğin suvlarining atigi 10% ini taşkil etadi. Şim. yarim şarda buğlaniş bir yilda 111,9 sm; yoğin 116,7 sm ga, Jan. yarim şarda buğla-niş 113,0 sm, yoğin 91,6 sm ga teng. Örtaça va qutbiy kengliklarda muzlarning erişi va suv muzlaşi ham suv balansida muhim ahamiyatga ega.
Temperaturasi. Suvning 1 sm qalinlikdagi ustki qatlami O. ustiga tuşadigan quyoş energiyasining 94% ini yutadi. Aralaşiş natijasida issiklik O.ning barça qatlamlariga ötadi. O. yuzasidagi suvlarning yillik örtaça t-rasi 17,5°, O. ustidagi havo t-rasi esa 14,4° ga teng. Şim. yarim şarda suv t-rasi Jan. yarim şardagiga nisbatan baland-roq (materik ta'-sirida). Termik ekvator (eng katta t-ralar liniyasi) ekvatordan şimolda joylaşgan. Bu yerda örtaça yillik t-ra 28°, yopiq tropik dengizlarda esa 32°. Ekvatordan qutblarga uzoklaşgan sari u qutbiy ölkalarda sekin-asta 1,5—1,9° gaça pasayadi. T-raning mav-sumiy tebranişlari 100—150 m çuqurlikkaça yuz beradi. Çuqurlaşgan sari t-ra pasayadi va tubi yuzasidagi qatlamda 0° dan pastga tuşadi. Pekin bu holat hamma yerda ham bir xil bölmaydi. O. tubida t-ra yuzadan kelib turadigan suv t-rasiga boğliq. O. tubiga yakin suv t-rasi 1,4—1,8°, qutbiy oblastlarda esa 0° dan past böladi. 7 ming m dan çuqur botiklarda t-ra pasaymasdan, ak-sinça, adiabatik jarayon ta'sirida bir gradusning öndan bir uluşlarigaça orta boradi.
Şörligi. Suv balansining tarkibiy qismlari nisbatiga qarab şörlik 0%o dan (yirik daryolar quyiladigan joyda) 30—42%o (tropik dengizlarda — Qizil dengiz, Fors qöltiği, Örta dengiz) gaça böladi. Bunga okimlar, muz hosil bölişi va muz erişi ham ta'sir etadi. 5-jadvadda turli xil kengliklardagi O. yuzasidagi şörlikning örtaça miqsori körsatilgan.
Şim. yarim şarda Jan. yarim şardagiga nisbatan şörlik kamroq: Atlantika okeanining tropik kengliklaridagi qismida 37,25%o; qutbiy ölkalarda şim.da 31,4%0; jan.da 33,93%O; ekvatorda 32—34%o. Şörlikning mavsumiy özgarişi suvning yuza qismida, 100— 150 m çuqurlikkaça seziladi.
O. suvlarining sirkulyatsiya-si. O.ning 150—200 m çuqurlikkaça bölgan yuza kismida O. suvlari köp esa-digan şamollar ta'sirida sirkulyatsiya qiladi. Suvning bu qatlamlari tropik va subtropik kengliklarda antitsiklonal, yuqori va mö'tadil kengliklarda siklonal aylanma harakat qiladi. Passatlararo teskari okim mavsumiy xarakterga ega va faqat Tinç okeandagina yil böyi mavjud. Mussonli ölkalarda yuza okimlar mavsumiy özgarib turadi. Hind okeanining şim. qismi va Tinç okeanning şim.-ğarbiy qismi buning yaqqol misolidir. 150—200 m dan çuqurda suv sirkulyatsiyasi O. suvi qatlamlari ziçligining tafovuti tufayli vujudga keladi (q. Dengiz oqimlari).
Tölqinlar. Suv massalarining gorizontal va vertikal harakatlaridan taşqari O. da şamol, suv kötarilişi va qaytişi, zilzilalar natijasida yuzaga keladigan tölqin harakatlari ham böladi. Şamol tölqinlari O.ning 50— 60 m çuqurlikkaça bölgan yuza qatlamlaridagina röy beradi; ularning bal. 12—13 m va undan köproq. Köpçilik okean tölqinlarining balandligi mö'tadil kengliklarda 4 m, tropiklarda — 1,5 m. Suv kötarilişi tölqinlari va Sunami deb ataladigan seysmik tölqinlar O. suvining tubigaça yetib boradi. Suv kötarilişi tölqinlari O.da doimo bölib turadi. O.da içki tölqinlar ham böladi. Ularning balandligi bir neça ön metrga yetadi.
Suv kötarilişlari.O. reji-mida suv sathining davriy ravişda kötarilibpasayib turişi — suv kötarilişlari va suv kötarilişi oqimlari muhim rol öynaydi. Yarim sutkalik suv kötarilişlari eng köp takrorlanadi. Oçiq O.da bu tölqinlarning bal. 1 m dan oşmaydi, lekin, qirğoqlarda 3—6 m ga yetadi. Eng katta suv kötarilişlari okean qöltiqlari va çekka dengizlar uçun xosdir: Fandi qöltiğida (Kanadaning Atlantika oke-ani qirğoği) 18 m ga yetadi. Ba'zi ölkalarda (Meksika qöltiğining ğarbiy qismi, Yava dengizi va b.) suv kötarilişlari sutkalik bölib, 5,9 m ga yetadi (Oxota dengizi). Boşqa joylarda aralaş (yarim sutkalik yoki sutkalik) suv kötarilişlari 13,2 m ga yetadi (Oxota dengizidagi Penjina qöltiği).
O. suvlarining aralaşişi. O. suvlari vertikal va gorizontal yunalişda aralaşib turadi. Natijada gidrologik va gidrokimyoviy xusu-siyatlari bir qatlamdan ikkinçi qatlamga ötadi. Aralaşiş molekulyar va turbulent turlarga ajraladi. Bunda friksion va konvektiv aralaşiş yuz beradi. Friksion aralaşiş şamol va suv kötarilişi şaklida böladi. Şamol ta'sirida suv şamol tölqinlari yetib borgan çuqurlikkaça aralaşadi, suv kötarilişi natijasidagi aralaşiş O. tubigaça yetadi.
Suv aralaşişining O. hayotidagi roli katta. Aralaşiş natijasida quyoş nuri yuza qatlamlardan quyi qatlamlargaça ötadi, çuqur qatlamlar kislorodga töyinadi, yuza qatlamlar töyimli (biogen) moddalarga boyiydi. O.larning unça çuqur bölmagan va intensiv aralaşib turgan joylarida dengiz hayvonlarini ovlaş qulay (Barens, Şimoliy, Azov dengizlari, Nyufaundlend oroli yaqinida va b.).
O. sathi suv kötarilişi, şamollar, atmosfera bosimi ta'sirida özgarib turadi. Atmosfera bosimi ta'sirida O. sathining özgarişi mavsumiy xarakterga ega. Şamollar ta'sirida ba'zan, suv sathi juda baland kötariladi va O. sohillarida suv toşqinlariga olib keladi.
O. suvining rangi va şaf-fofligi uning yoruğlik nurlarini yutiş va tarqatiş qobiliyatiga, spek-tral tarkibining özgarişiga, yoruğlik oqimining sekinlaşişiga boğliq. Oçiq O.da suv öta şaffof kök rangda böladi. Suv tarkibida zarraçalar köp bölsa suv zangori-kök yoki yaşil rangda böladi (qirğoq böyi, ba'zi yopiq dengizlar). Köplab loyqa keltiriladigan katta daryolar quyiladigan joylarda suv rangi sarğiş yoki jigarrang tusda böladi.
Zonallik. Quyoş energiyasining O.da taqsimlanişi bir xil bölmay, zonallik qonuniga böysunadi. Kenglik zonalligi 150—200 m qalinliqdagi qatlamni öz içiga oladi. Şunga bino-an, O.da kuruqlikda bölganiday qutbiy, qutb yoni, mö'tadil, subtropik, tropik va ekvatorial mintaqalar bor.
Vertikal zonallik yuza, yuza tagi, oraliq, çuqur va O. tubi yaqinidagi suv massalari şaklida ajralib turadi. Yuza suv massalaridan atmosfera b-n aktiv energiya va modda almaşinişi röy beradi.
Ösimlik va hayvonot dunyosi. Tirik organizmlar O.ning yuzasidan tortib eng tagigaça uçraydi. Yaşaş joyiga qarab suvdagi pelagik organizmlar (passiv suzuvçilar — plankton va faol suzuvçilar — nekton) va O. tubida yaşaydigan organizmlar (bentos) böladi. Ösimlik organizmlaridan bakteriyalar va ba'zi quyi zamburuğlargina O.ning hamma joyida uçraydi. O.dagi biologik, kimyoviy, geologik jarayonlarda bakteriyalar katta rol öynaydi. Ular modda almaşinişi, oksidlaniş-tiklaniş jarayonlarida iştirok etadi, suvda va tub çökindilaridagi organik moddalarni özlaştiradi va h.k. Qolgan ösimlik organizmlar O.ning fotosintez yuzaga keladigan va yoritilib turadigan ustki qatlamlaridagiga (asosan, 50—100 m çuqurlikkaça) böladi. O.da 10 mingga yaqin ösimlik turi bor. Fitoplankton, asosan, dia-tom suvötlar, qivçinsimonlardan peridineya va kokkolitoforidlardan iborat. O. tubi ösimliklariga (fito-bentos) diatom, yaşil qönğir va qizil suvötlar, şuningdek, gullaydigan ötsimon ösimliklarning (mas, zostera) bir neça turi kiradi.
O.ning hayvonot dunyosi yana ham xilma-xildir. O.da erkin hayot keçiruvçi hoz. zamon hayvonlarining sinflari yaşaydi, köpçilik sinflar esa faqat O.dagina bor. O. faunasi 160 mingdan ortiq turni öz içiga oladi: 15 ming eng sodda jonivorlar (asosan, radiolyariyalar), 5 ming bulutlar, 9 ming kovakiçlilar, 7 mingdan ortiq har xil çuvalçanglar, 80 ming mollyuskalar, 20 mingdan ortiq qisqiçbaqasimonlar, 6 ming ignatanlilar va boşqa umurtqasizlar (mşankalar, braxio-podalar, pogonoforalar va b. ba'zi bir turlar), 16 ming baliq turi. Umurtqali hayvonlardan O.da, baliqdardan taşqari, ba'zi toşbaqalar va ilonlar (50 tur) va 100 xildan ortiq sut emizuvçilar, asosan, kitsimonlar va kurakoyoqlilar yaşaydi. Ba'zi kuşlarning (pingvinlar, albatroslar, çaykalar va b. — 240 tur) hayoti doimo O. b-n boğlangan.
Tropiklarda hayvon turlari, ayniqsa, xilma-xil. O. tubi faunasi sayoz marjon riflarida, ayniqsa, köp turlardan iborat. Çuqurlaşgan sari hayot kamayadi. Eng çukur joylarda (9000— 10000 m va undan ham quyida) bakteriyalar va bir neça ön xil umurtqasiz hayvonlargina yaşaydi.
O.ning turli joylarida hayot har xil taraqqiy etgan. Fitoplankton mikdori ustki qatlamlardagi biogen elementlar miqdoriga, birinçi navbatda azot, fosfor, kremniy birikmalariga boğliq. Fitoplanktonga boy joylarda u b-n oziklanadigan zooplankton va zooplanktonni yeydigan nekton ham eng köp.
O. tubi organizmlari mö'tadil ölkalarning qirğoqqa yaqin sayoz joylarida, ayniqsa, köp (O. tubining 1 km2 maydonida bir neça ön kg fito va zoobentos mavjud). Juda katta çukurliklardagi tirik organizmlar yuza qatlamlardan çökadigan va qirğoq yaqinidagi sayozliklardan keladigan organik qoldiqlar hisobiga yaşaydi. O.ning turli çuqurliklarida hayot şaroitlari bir xil emas. Çuqurlaşgan sari yoruğlik kamayadi, t-ra pasayadi, gidrostatik bosim orta boradi, oziq-ov-qat kamayadi va h.k. Bularning hammasi O.da vertikal biologik zonallikni vujudga keltiradi. O. tubida quyidagi hayot zonalari mavjud: litoral (suv kötarilişi va qaytişi zonasi), sublitoral (200 m gaça), batial (2500— 3000 m), abissal (6000 m gaça), ultraabissal yoki xadal (6000 m dan çukur). O. suvi qatlamlarida, odatda, yuza zona yoki epipelagial (150—200 m) oraliq, yoki mezopelagial (750—1000 m) va çukur suv zonalari ajratiladi. Çukur suv zonasi öz navbatida batipelagial (2500—3000 m), abissopelagi-al (6000 m) va ultraabissal (6000 m dan çukur) ga bölinadi. Köpgina dengiz organizmlari ovlanadi va oziq-ovqat yoki texnika xom aşyosi sifatida foydalaniladi.
Biologik resurs lari. O. yirik biologik resurelar manbaidir. Butun dunyoda işlatiladigan hayvon oqsilining 12—15%, hayvon yoğlarining 3— 4% i O.dan olinadi. Dunyodagi baliq va b. jonivorlar ovining 4/5 qismi dengiz va okeanlarga töğri keladi. Den-gizdan ovlanadigan mahsulotlarning 90% ini baliq taşkil etadi. 5% turli xil mollyuskalardan, 3% qisqiçbaqasimonlardan, 1,5% suv ösimliklaridan iborat. Dengiz sut emizuvçilari (kitlar, tyulenlar va b.) ham ovlanadi. O. biologik resurslarining jadal sur'atlarda özlaştirilişi va qudratli texnikadan foydalaniş bu zaxiralarning keskin kamayişi va tiklanmasdan qoliş xavfini tuğdi-radi. O.dagi hayvonot va ösimlik dunyosidan oqilona foydalaniş zarurati bu sohada xalqaro hamkorlik qiliş, O. hayvonlarini muhofaza qiliş ma-salasini kun tartibiga qöyadi. Eng qimmatli dengiz hayvonlari va ösimliklarini sun'iy ravişda qaytadan köpaytiriş muhim rol öynaşi kerak.
Xalqaro huquq rejimi. O. huquq rejimi inson faoliyatining O. b-n boglik bölgan 6 ta yirik huquqiy regla-mentatsiyasini, ya'ni O. akvatoriyapari rejimi, O.da savdo kemalari qat-novi rejimi, harbiy kemalarning suzib yurişi rejimi, O.da ilmiy tadqiqotlar olib boriş rejimi, O. tubi va yer osti boyliklari, şuningdek, O. muhitini muhofaza qiliş huquqiy reglamentatsiyalarini öz içiga oladi.
O. huquq rejimi xalqaro şartnomalar va taomillar, şuningdek, ayrim davlatlarning milliy qonunlarida aks etgan. O. rejimini belgilaşda hukumatlararo dengiz konsultativ taşkilo-ti, BMTning Maorif, fan va madaniyat masalalari b-n şuğullanuvçi taş-kiloti (YUNESKO) ning okeanofafiya komissiyasi, BMTning milliy yurisdiksiya doirasidan taşqarida amal qiladigan qömitasi — dengiz va okeanlar ostidan tinçlik maqsadlarida foydalaniş qömitasi, BMTning dengiz huquqi qömitasi va b. xalqaro taşkilotlarning roli katta.
O. akvatoriyalari xalqaro huquqiy rejimi dengizga çiqiş yöli bölgan har bir davlatning içki dengiz suvlari (q. Içki suvlar), xududiy suvlar va oçiq dengiz suvlari huquqiy reglamentatsiyasini öz içiga oladi.
Savdo kemalari qatnovining xalqaro huquqiy rejimi barça mamlakatlar savdo kemalarining tinçlik va özaro manfaatdorlik asosida erkin suzişiga yordam beriş, dengiz savdo kemalari qatnovi xavfsizligini ta'minlaş, yölovçilar va yuklarni taşiş, savdo kemalari va ularning ekipajlari, yölovçilari va yuklarining huquqiy holatiga oçiq dengizda ham, çet davlatlarga tegişli suv va portlarda ham rioya qiliş uçun belgilanadi.
Harbiy dengiz kemalarining xalqaro huquqiy rejimi barça mamlakatlar harbiy kemalarining dengizda erkin suzişiga kömaklaşiş, xavfsizligini ta'minlaş, dengizda böladigan har xil hodisaning oldini oliş, dengiz va okeanlarda huquqiy tartibotga böysunişga xizmat qilişdan iborat. Bu rejim oçiq dengizdagi harbiy kemalarga alohida ququqlar (dengizda huquqbuzarlarni ta'qib qiliş, dengiz qaroqçilari, qul savdosi va b. xalqaro jinoyatlarga qarşi kuraşiş kabi ququqlar) beradi.
Ilmiy tadqiqotlar olib boriş xalqaro huquqiy rejimi vazifasi O.ni, şuningdek, dengiz akvatoriyasidan atmosfera va kosmosni har tomonlama tadqiq etiş uçun qulay şaroit yaratişdan iborat. O. huquqining bu sohasi rivojlanib bormoqda. O.ni tadqiq etiş sohasida hamkorlik töğrisida tuzilgan bitimi O. huquqida alohida ahamiyatga ega.
O. muhitining xalqaro-huquqiy muhofazasi O.dan har qanday maqsadda foydalangan holda ham dengiz muhitini, ekologik mu-vozanatini saklaşdan, uning ifloslanişiga (ayniqsa, radioaktiv moddalarning tarqalişiga) yöl qöymaslikdan, şuningdek, flora va fauna, O. tubi va yer osti boyliklari, O. ustidagi atmosferaga va ş.k. ga zarar yetkazilişining oldini olişdan iborat.
O.da baliq va dengiz hayvonlari ovlaş va ösimliklar yiğişni tartibga soladigan xalqaro huquq O.dagi biomassalarning rivojlanişiga zarar yetkazmasdan iş körişni belgilaydi. O. tubi va yer osti boyliklari xalqaro huquq rejimi xoz. dengiz huquqida kam işlangan soha-dir. Dengizdan foydalanişning bu turi 60-y.lar va 70-y.larning boşida rivojlana boşladi.
Ad.: Şokalskiy Yu. M., Okeanografiya, 2 izd., L., 1959; Kerrington R., Biografiya morya, per. s angl., L., 1966; Istoşin Yu. V., Okeanologiya, L., 1969; Ditrix G., Obşaya okeanografiya, per. s nem., M., 1962; Okean (Sb. st.), per. s angl., M., 1971; Şepard F. P., Morskaya geologiya, per. s angl., 2 izd., L., 1969; Leontyev O. K., Dno okeana, M., 1968; Okean i çeloveçestvo, M„ 1968.
Q.: Dengiz oqimlari, Yer, Yer, Yer
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОКЕАН, Дунё океани (юн. Okeanos — Ерни айланиб оқадиган азим дарё) — Ернинг материк ва оролларни ўраб турувчи сув қобиғи. Гидросферанинг катта қисми (94%) ни, Ер юзасининг тахм. 70,8% ини эгаллайди. Физик ва кимёвий хусусиятлари хамда сувининг кимёвий таркиби жиҳатидан О. бир бутун, лекин миқдор жиҳатидан гидрологик ва геокимёвий кўрсаткичлари хилма-хилдир.
Гидрологик режимининг табиий-географик хусусиятларига кўра, Дунё океани алоҳида океанлар, денгизлар, қўлтиқлар, бухта ва бўғозларга ажралиб туради. 1650 й.да голланд географи Б. Варениус Дунё океанини 5 ало-ҳида қисмга: Тинч, Атлантика, Ҳинд, Шим. Муз, Жан. Муз О.ларига бўлди. 1845 й.да Лондон география жамияти ҳам буни тасдиклади. Кейинроқ баъзи олимлар Дунё океанини фақат 3 га ажратадилар: Тинч, Атлантика ва Хинд океанлари. 20-а.нинг 30-й.ларидан бошлаб Арктика ҳавзаси синчиклаб текширилгандан кейин, 4 алоҳида океан ажратилди: Тинч, Атлантика, Ҳинд ва Шимолий Муз О.
Ер шарида О. суви ва қурукликларнинг тақсимланиши турлича. Шим. ярим шарда сув сатҳи ер шарининг 61% ини эгаллайди. Бу ерда О. сувлари қурукдикха анча кириб бориб, кўп сонли денгиз ва қўлтиқлар ҳосил қилади. Барча ички денгизлар Шим. ярим шарда жойлашган. Жан. ярим шарда сув сатҳи 81% майдонни ташкил этади, лекин денгиз ва қўлтикдар кам. 81° шим. кенгликдан шим.да Шимолий Муз океанида ва жан. кенгликнинг тахм. 56° б-н 65° ўртасида О. суви ер шарини узлук-сиз қатлам шаклида ўраб олган. Сув ёки курукдикнинг кўплигига қараб ер шари океан ярим шари ва материк ярим шарига бўлинади. Океан ярим шарининг қутби Янги Зеландиядан жан.- шаркда, материк ярим шарининг қутби эса Франциянинг шим.-ғарбида жойлашган. Гидросферанинг бир қисми бўлган О. атмосфера ва Ер пусти б-н узлуксиз ўзаро алоқадор; шунинг учун ҳам О.нинг кўпгина муҳим хусусиятлари атмосфера ва Ер пўстига боғлиқ.
О. иссиқлик ва намнинг жуда катта аккумуляторидир. О. туфайли Ерда т-ра жуда кескин фарқ қилмайди, узоқ-узоқ ўлкаларга намлик етиб боради, натижада ҳаёт учун қулай шароит вужудга келади. О. оқсил моддаларга эга бўлган бой озиқ-овқат маҳсулотлари манбаидир. О. энергетик, кимёвий ва минерал бойликлар манбаи ҳам бўлиб, уларнинг бир қисмидан (сув кўтарилиш энерги-яси, баъзи кимёвий элементлар, нефть, газ ва б.дан) инсон ҳозирданоқ фойдаланмоқда. О. ва унинг денгизларидан халқаро алоқалар ўрнатишда жуда кадим замонлардан фойдаланилган. Бу эса янги ерларнинг очилиши ва маданият марказларидан узок, ҳудудларни ўзлаштириш учун шароит яратди; транспорт воситаларидаги техника тараққиёти бу жараённи янада тезлаштирди. Дунёдаги юк айланишнинг 4/5 қисми О. йўллари оркали амалга оширилади (қ. Денгиз транспор-ти).
О.нинг инсоният ҳаётидаги роли тез ўсмоқда. Дунё мамлакатлари иктисодиётининг турли соҳаларида О.дан фойдаланиш муаммолари (кема қатнови, балиқ овлаш, О. ресурсларидан рационал фойдаланиш, шельфни ўзлаштириш, континентлараро кабеллар ётқизиш, сувни чучуклаштириш, шунингдек, денгизларни муҳофаза қилиш ва ифлосланишининг олдини олиш ва б.) оламшумул аҳамиятга эга бўлиб, муҳим иқтисодий, сиёсий ва ҳуқуқий масалаларни ҳал қилиш б-н боғлиқ.
Кейинги йилларда О.да олиб борилган тадқиқотлар шуни курсатдики, О. тубининг рельефи мураккаблиги жиҳатидан материклар усти рельефидан қолишмайди.
Тубининг геологик тузилиши ва рельефи. О. туби майдонининг куп қисми (73,8%) 3000 м дан 6000 м гача чуқурликда жойлашган. О. тубининг планета миқёсидаги морфоструктуралари (энг йирик шаклари) Ер пусти айрим қисмларининг тузилиши ва тарихий ривожланишидаги тафовутларга қараб ажратилади. О. тубини энг йирик рельеф шаклларига қараб 4 қисмга бўлиш мумкин: 1) материкларнинг сув остида қолган чекка қисмлари; 2) Океан каъри; 3) материкларнинг сув остида қолган чекка кисмлари б-н О. қаъри ўртасидаги оралиқ зона; 4) океан ўртасидаги тоғ тизмалари.
О. тубининг материкларга ёндош кисмларининг Ер пусти материкларникига ўхшаш бўлиб, материкларнинг сув остидаги чеккаси ҳисобланади ва унда рельеф хусусиятларига қараб шельф, материк ён бағри ва материк этаги фарқ қилинади. Материк этаги б-н чегарадош О. қаъри уч қатламли: юпқа пўстдан иборат юмшоқ чўкиндили юқори цатлам (ёки «биринчи» сейсмик қатлам), «иккинчи» (базальт усти қатлами) ва пастки қатлам — базальт қатлами.
Тинч океан чеккаларининг катта қисмида, Ҳинд океанининг шим.-шарқида, шунингдек, Кариб ва Скоша (Ско-тия) денгизларида материкнинг сув остидаги чеккаси б-н О. қаъри ўртасида оралиқ зона жойлашган. Бу ерларда чекка денгиз сойликлари (чуқ. 4000— 5000 м гача), ёйсимон тизилган ороллар (бундай оролларнинг тепаси сув устида тоғ тизмаларини ҳосил қилган), чуқур новлар рельефнинг асосий шаклларидир; О.нинг энг чуқур жойлари ана шу новларда (Мариана нови — 11022 м). Бундай ороллар зонасида зилзила бўлиб, вулканлар отилиб туради.
Океан ўртасидаги сув ости тоғ тизмалари О. тубининг 4-йирик шаклидир. Барча океанларни у бошидан бу бошга кесиб ўтган сув ости тоғларида рифт водийлари, рифт тизмалари, кўндаланг синиклар, шунингдек, йирик вулкан массивлари учрайди.
О. туби чўкиндилари. Кейинги йилларда олиб борилган геологик ва сейсмик тадқиқотлар шуни кўрсатади-ки, ғовак чўкиндиларнинг қалинлиги О.нинг материк яқинидаги зоналарида 2000— 3000 м ва ундан ҳам ортиқ бўлса, океан ўртасидаги тоғ тизмаларида, тик тоғ ён бағирларида ва материк ён бағри жарликларида бир неча ўн м ва, ҳатто, ноль м га тенглиги аникланди.
О. туби чўкиндилари орасида терриген, биоген (оҳакли ва кремнийли), вулканоген ва аралаш (полиген) чўкиндилар ҳам бўлади, чуқур сув ости қизил гиллари ана шундай аралаш (полиген) чўкиндилардир. Терриген чўкиндилар материкларнинг сув остидаги чеккаларида, О. қаърининг четларида ва чуқур сув новларида учрайди. Оҳакли чўкиндилар О.нинг иссиқ ва мўътадил зоналарида (50° шим. кенгликдан 50° жан. кенгликкача) кўпроқ тарқалган; О. қаърида улар форамини-фера ва кокколит-фораминифера ётқи-зиқларидан, саёз жойларда — чиғаноқ ва маржон ётқизиқларидан иборат бўлади. 4500—5000 м дан чуқурда СаСО3 эриган ҳолатда бўлгани учун оҳак чўкиндилар йўқ. Кремнийли чўкиндилар (радиолярия ва диатом чўкиндилар) юқори маҳсулли фитопланктон зоналарига мувофиқ равишда 3 минтақа — иккита қутб ёни ва битта экваториал минтақалар ҳосил қилади. Чуқурсув қизил гили 4500—5000 м ва ундан ҳам чуқур ботикларда бўлади. О.нинг фаол субаэрол вулканизм зоналарига ёндашган қисмларида вулкан чўкиндилари шаклланади. О. тубида карбонатли чўкин-дилар (150 млн. км2), чуқурсув қизил гиллари (ПО млн. км2 дан кўпроқ) ва кремнийли гиллар (60 млн. км2га якин) энг кўп майдонни эгаллаган.
О. тубида эндоген моддалар сув усти вулканлари мавжуд жойлардагина тўпланмай, О. ўртасидаги тоғ тизмалари ва йирик синиқдар яқинида ҳам учрайди. Таркибида металлар, баъзи ҳолларда рудалар [(20—40% гача Fe), Mn, Co, Ni, Pb, Zn, Ag, Se, Hg ва б. элементлар] бўлган қатламлар ана шулар жумласидандир.
Океан чўкиндилари денгиз чўкиндиларига нисбатан секинроқ тўпланади. Чуқур сув қизил гиллари 1000 йил ичида 1 мм, оҳакли ва диатомли чўкин-дилар 1000 йилда 1—30 мм гача йиғилади. Материк ён бағрининг асосида терриген чў киндилар энг тез тўпла-нади (1000 йилда 100 мм).
Океан чўкиндиларининг асосий қисми заррачалар шаклида ёки эриган ҳолда материклардан келади. Чўкиндиларнинг микдори ва хили иқлим, вертикал, горизонтал ва циркумконтинентал зоналликка, шунингдек, тектоник режимга боғлиқ.
Келиб чиқиши ва геологик тарихи. О. суви Ер мантияси моддаларининг дифференциацияси маҳсулидир. О.даги ботикларнинг пайдо бўлиши ҳақида турли гипотезалар бор. Чуқур сув ҳавзаларидан иборат ҳозирги О. камида юра давридан бери мавжуд, чунки О. тубида бундан қад. жинслар топилганича йўқ. Бўр даври ва кайнозой эрасида ҳавзалар янада чуқурлашди ва абиссал чўкиндилар тўпланиб борди. Яқин геологик ўтмишда чекка геосинклиналь ҳавзалар ҳисобига материк четлари ўсиб борган. Геосинклиналь денгизлар ботиқларидаги анча қалин чўкиндилар О.нинг жуда қадимийлигидан далолат беради. О. туби йирик рельеф шаклларнинг вужудга келишида Ер пўстининг вертикал ва горизонтал ҳаракатлари муҳим роль ўйнади (қ. Ер).
Сувлари геокимёси. О. суви ўртача 35 г/л концентрацияли тузлар эритмасидан иборат. О.да ҳаммаси бўлиб 5-Ю22 г эриган тузлар бор.
О. тузлари массаси таркиби материклардан келадиган чўкиндиларнинг эриши, атмосфера б-н модда алмашиш жараёни ва О. туби чўкиндилари, шунингдек, денгиз организмларининг ҳаёт фаолияти натижасида тартибга солиб турилади. Ti, Mn, Zr ва б. баъзи металларнинг ионлари гидролиз натижасида коагуляцияланади ва гид-рооксидлар шаклида О. тубига чўкади. Денгиз сувининг бир канча микроэлементлари — Си, Pb, Mo, Hg, Zn, U, Ag, сийрак ер элементлари ва б. турли хил табиий сорбентлар — органик модда, темир ва марганец гидрооксидлари, кальций фосфат, силикатлар б-н адсорбцияланиш йўли орқали чўкади.
О. сувида атмосферадан тушадиган ва океан суви катламларида вужудга келадиган турли хил газлар ҳам эриган ҳолда мавжуд. О.даги ҳаёт фаолиятини белгилаб берадиган О2 ва СО2 айниқса
муҳим аҳамиятга эга. Бир қанча инерт (кимёвий реакцияларда иштирок этмайдиган) газлар —N2, Ar, Кг, Хе ҳам бор. Сувнинг устки қатламларида (100— 150 м) О2 миқдори энг кўп (7—8 мл/ л); чуқурлашган сари 3,0—0,5 мл/л га тушиб қолади, бир хил жойларда уму-ман О2 йўқ. СО2 эса, аксинча, сувнинг чуқур қатламларида энг кўп бўлади.
Фитопланктоннинг фотосинтетик фаолияти сувнинг устки (100—150 м гача чуқурликда бўлган) қатламларидаги эриган газларни кислород б-н бойитади, СО2 ни ютади. Организмлар углероддан ташқари Si, Ca, Mg, К, Вг, I, Р, Na, шунингдек, физиологик аҳамиятга эга бўлган V, Zn, Cu, Co, Ni каби бир қанча оғир металларни хам ютади. Организмлар ўлганда бу элементларнинг бир қисми чўкади ва тегишли шароитда тўплана боради. Темир-мар-ганецли конкрецияларда Си, Zn, Ni, Со, Mo, Ag, Ti, Pb ва б. элементлар ҳам Йигилади. Темир-марганецли конкрецияларнинг умумий миқдорини 10п га тенг деб ҳисоблаш қабул қилинган.
Минерал ва энергетика ресурслари. О. бой минерал ресурслар манбаидир. Улар денгиз сувларида эриган ҳоддаги кимёвий элементлар; денгиз туби та-гидаги ва туби юзасидаги фойдали казилмалардан иборат.
20-а.нинг 70-й.ларигача денгиз сувларидан, асосан, ош тузи (йилига 8 млн. т), натрий сульфат, магний хлорид, калий хлорид, бром хлорид олинар эди. Фантехниканинг кескин ривожлани-ши шароитида денгиз сувларидан хил-ма-хил кимёвий элементлар олиш ис-тиқболлари очилмоқда.
О.дан олинадиган минерал хом ашё умумий қийматининг 90% нефть ва газга тўғри келади. Шельф зонасидаги нефть ва газга бой майдон 13 млн. км2 га тенг (шельф умумий майдонининг ‘/2 қисми). Тахм. ҳисобга кўра. О. даги нефтнинг геологик захиралари (305 м чуқурликкача) 280 млрд. т, газники — 140 триллион м3. 20-а. 70-й.лар боши-гача нефть ва газ қиргокдан 150 км узокликдаги 100—110 м чуқурликлардан олинар эди, Яқин келажакда бу ишларни О.нинг қирғоқдан анча узоқ ва чуқурроқ жойларида амалга ошириш имкони туғилади. 40 га яқин мамлакат денгиз тубидан нефть ва газ чиқариш б-н шуғулланади, 100 га яқин мамлакат денгиз ва О. шельф зоналарида қидирув ишлари олиб бормокда. Денгиз тубидан нефть ва газ чиқаришнинг энг йирик конлари Форс ва Мексика қўлтиқларида жойлашган. Шим. денгиз тубидан ҳам нефть ва газ олинмокда.
Шельф металл рудалари ва нометалл қазилмаларга хам бой. Улар ичида титанли минераллар — ильменит ва рутил, шунингдек, циркон ва монацит муҳим аҳамиятга эга; энг йирик конлар Австралия (шарқий соҳил)да бўлиб, йилига 1 млн. т титанли минераллар чиқарилади. Бундай сочма конлар Ҳин-дистон, Шри Ланка, Малайзия ва б. мамлакатлар яқинида хам учрайди. Қалай (Малайзия, Индонезия, Таиланд, Вьетнам ва Осиёдаги б. мамлакатлар қирғоқлари яқинидаги шельфларда), темир рудаси (Япония, Канададаги Ньюфаундленд), соф олтингугурт (Мексика), кумир (Канада) ва б. қазиб чиқариш муҳим аҳамият касб этмоқда; бир қанча жойларда олтин ва платина (мас, АҚШдаги Аляска ва Калифор-нияда), танталониобат, магнетит, титан-магнетит, хромит, олмос (Африканинг жан.-ғарбий қирғоғидаги Намибияда) ҳам топилган. Фосфорит конкрециялари ёткизиклари (Мексика, Перу, Чили, ЖАР ва б.) кенг тарқалган.
О. тубининг кенг майдонларида ўзига хос кўп компонентли рудалар — темирмарганец конкрециялари ётқизиқлари топилган; уларнинг потенциал захиралари бир неча триллион т ҳисобланади; бу рудалар таркибидаги марганец, никель, кобальт захиралари уларнинг қуруқликдаги захираларидан бир неча марта кўп. Баъзи мамлакатларда 4 минг м чуқурликдан саноат йўли б-н конкрециялар қазиб чиқариш синаб кўрилмоқда.
Нефть ва газдан бошка энергетика ресурслари ҳам муҳим потенциал аҳамиятга эга. О.дан энергия олиш учун тўлқинлар кучи, сув кўтарилиши ва қайтиши юзага келтирадиган сатҳ та-фовути ёки сув юзаси ва тагидаги т-ра тафовутидан фойдаланиш мумкин. Сув кўтарилиши энергиясининг қуввати 1 млрд. кВт ҳисобланади. Дастлабки сув кўтарилиши электр ст-яси Франциянинг Ла-Манш соҳилида, Ране дарёси қуйиладиган жойда қурилди (1967); РФда Кола я.о.нинг шимолида Кислая Губа сув кўтарилиши ва қайтиши б-н ишлайдиган электр ст-яси тажриба тариқасида қурилди (1968); янада каттароқ қувватли сув кўтарилиши ва қай-тиши электр ст-ялари қуриш лойиҳалари тузилмокда. Канада, АҚШ, Буюк Британияда ҳам бундай ст-ялар лойиҳалари ишлаб чиқилмокда. О.нинг тер-мик энергиясидан фойдаланишда тропик ўлкаларда шароит айниқса, қулай. Бу ерларда қирғоқ зонасидаги сувларнинг т-раси устки қатламларда 30°, 400—500 м чуқурлиқда эса 8—10°. Биринчи гидротермал электр ст-яси Абиджан яқинида (Кот-д’Ивуар)да қуридди. О. оғир водород (дейтрий)нинг асосий манбаидир. Термоядро реакциясини муваффақиятли бошқариш масаласи хал қилинса, оғир водород битмас-туганмас энергия манбаига айланади.
Гидрологик режими. О.нинг и с -сиқлик баланси. О. иссиқлик балансининг асосий таркибий қисмлари: радиация баланси (қуёшнинг ялпи радиациясидан О.нинг нур қайтариши айирмаси), буғланишга сарфланадиган иссиклик, океан юзаси б-н атмосфера ўртасидаги турбулент иссиклик алмашиниши ва оқимларнинг иссиқликни бир жойдан иккинчи жойга олиб кетиши.
Жами радиация юкрри кенгликлардан қуйи кенгликларга қараб купая боради ва атмосфера босими юкрри булган жойларда 20° шим. кенглик ва 20° жан. кенгликда максимумга етади, бу нарса тропик ва субэкваториал кенгликларда булут кам бўлишига боғлиқ. Босим баланд жойларда буғланишга ҳам максимал иссиқлик сарф бўлади. Турбулент иссиқлик алмашиниш барча кенгликларда ҳам бошқалардан кам бўлади. О. суви 30° шим. кенглик б-н 30° жан. кенглик орасида иссиқликни ютади ва юқори кенгликларда эса иссиқликни атмосферага беради. Бу фактлар йилнинг совуқ ярмида ўрта ва қутбий кенгликларда иклимни анчагина юмшатиб ту-ради. 3-жадвалда О. иссиклик балансининг таркиби ккал/ см2 йилда кенглик минтақалари бўйича берилган
Сув баланси. О. юзасидан буғланадиган намлик, ёғин сувлари ва материкдан оқиб тушадиган сувлардан таркиб топади. Ана шу сувларнинг нис-бати турли кенгликларда О. сувининг шўрлик даражасини белгилайди. Материклардан оқиб тушадиган сувлар О.га тушадиган ёғин сувларининг атиги 10% ини ташкил этади. Шим. ярим шарда буғланиш бир йилда 111,9 см; ёғин 116,7 см га, Жан. ярим шарда буғла-ниш 113,0 см, ёғин 91,6 см га тенг. Ўртача ва қутбий кенгликларда музларнинг эриши ва сув музлаши ҳам сув балансида муҳим аҳамиятга эга.
Температураси. Сувнинг 1 см қалинликдаги устки қатлами О. устига тушадиган қуёш энергиясининг 94% ини ютади. Аралашиш натижасида иссиклик О.нинг барча қатламларига ўтади. О. юзасидаги сувларнинг йиллик ўртача т-раси 17,5°, О. устидаги ҳаво т-раси эса 14,4° га тенг. Шим. ярим шарда сув т-раси Жан. ярим шардагига нисбатан баланд-роқ (материк таъ-сирида). Термик экватор (энг катта т-ралар линияси) экватордан шимолда жойлашган. Бу ерда ўртача йиллик т-ра 28°, ёпиқ тропик денгизларда эса 32°. Экватордан қутбларга узоклашган сари у қутбий ўлкаларда секин-аста 1,5—1,9° гача пасаяди. Т-ранинг мав-сумий тебранишлари 100—150 м чуқурликкача юз беради. Чуқурлашган сари т-ра пасаяди ва туби юзасидаги қатламда 0° дан пастга тушади. Пекин бу ҳолат ҳамма ерда ҳам бир хил бўлмайди. О. тубида т-ра юзадан келиб турадиган сув т-расига боғлиқ. О. тубига якин сув т-раси 1,4—1,8°, қутбий областларда эса 0° дан паст бўлади. 7 минг м дан чуқур ботикларда т-ра пасаймасдан, ак-синча, адиабатик жараён таъсирида бир градуснинг ўндан бир улушларигача орта боради.
Шўрлиги. Сув балансининг таркибий қисмлари нисбатига қараб шўрлик 0%о дан (йирик дарёлар қуйиладиган жойда) 30—42%о (тропик денгизларда — Қизил денгиз, Форс қўлтиғи, Ўрта денгиз) гача бўлади. Бунга окимлар, муз ҳосил бўлиши ва муз эриши ҳам таъсир этади. 5-жадвадда турли хил кенгликлардаги О. юзасидаги шўрликнинг ўртача миқцори кўрсатилган.
Шим. ярим шарда Жан. ярим шардагига нисбатан шўрлик камроқ: Атлантика океанининг тропик кенгликларидаги қисмида 37,25%о; қутбий ўлкаларда шим.да 31,4%0; жан.да 33,93%О; экваторда 32—34%о. Шўрликнинг мавсумий ўзгариши сувнинг юза қисмида, 100— 150 м чуқурликкача сезилади.
О. сувларининг циркуляция-си. О.нинг 150—200 м чуқурликкача бўлган юза кисмида О. сувлари кўп эса-диган шамоллар таъсирида циркуляция қилади. Сувнинг бу қатламлари тропик ва субтропик кенгликларда антициклонал, юқори ва мўътадил кенгликларда циклонал айланма ҳаракат қилади. Пассатлараро тескари оким мавсумий характерга эга ва фақат Тинч океандагина йил бўйи мавжуд. Муссонли ўлкаларда юза окимлар мавсумий ўзгариб туради. Ҳинд океанининг шим. қисми ва Тинч океаннинг шим.-ғарбий қисми бунинг яққол мисолидир. 150—200 м дан чуқурда сув циркуляцияси О. суви қатламлари зичлигининг тафовути туфайли вужудга келади (қ. Денгиз оқимлари).
Тўлқинлар. Сув массаларининг горизонтал ва вертикал ҳаракатларидан ташқари О. да шамол, сув кўтарилиши ва қайтиши, зилзилалар натижасида юзага келадиган тўлқин ҳаракатлари ҳам бўлади. Шамол тўлқинлари О.нинг 50— 60 м чуқурликкача бўлган юза қатламларидагина рўй беради; уларнинг бал. 12—13 м ва ундан кўпроқ. Кўпчилик океан тўлқинларининг баландлиги мўътадил кенгликларда 4 м, тропикларда — 1,5 м. Сув кўтарилиши тўлқинлари ва Цунами деб аталадиган сейсмик тўлқинлар О. сувининг тубигача етиб боради. Сув кўтарилиши тўлқинлари О.да доимо бўлиб туради. О.да ички тўлқинлар ҳам бўлади. Уларнинг баландлиги бир неча ўн метрга етади.
Сув кўтарилишлари.О. режи-мида сув сатҳининг даврий равишда кўтарилибпасайиб туриши — сув кўтарилишлари ва сув кўтарилиши оқимлари муҳим роль ўйнайди. Ярим суткалик сув кўтарилишлари энг кўп такрорланади. Очиқ О.да бу тўлқинларнинг бал. 1 м дан ошмайди, лекин, қирғоқларда 3—6 м га етади. Энг катта сув кўтарилишлари океан қўлтиқлари ва чекка денгизлар учун хосдир: Фанди қўлтиғида (Канаданинг Атлантика оке-ани қирғоғи) 18 м га етади. Баъзи ўлкаларда (Мексика қўлтиғининг ғарбий қисми, Ява денгизи ва б.) сув кўтарилишлари суткалик бўлиб, 5,9 м га етади (Охота денгизи). Бошқа жойларда аралаш (ярим суткалик ёки суткалик) сув кўтарилишлари 13,2 м га етади (Охота денгизидаги Пенжина қўлтиғи).
О. сувларининг аралашиши. О. сувлари вертикал ва горизонтал йуналищда аралашиб туради. Натижада гидрологик ва гидрокимёвий хусу-сиятлари бир қатламдан иккинчи қатламга ўтади. Аралашиш молекуляр ва турбулент турларга ажралади. Бунда фрикцион ва конвектив аралашиш юз беради. Фрикцион аралашиш шамол ва сув кўтарилиши шаклида бўлади. Шамол таъсирида сув шамол тўлқинлари етиб борган чуқурликкача аралашади, сув кўтарилиши натижасидаги аралашиш О. тубигача етади.
Сув аралашишининг О. ҳаётидаги роли катта. Аралашиш натижасида қуёш нури юза қатламлардан қуйи қатламларгача ўтади, чуқур қатламлар кислородга тўйинади, юза қатламлар тўйимли (биоген) моддаларга бойийди. О.ларнинг унча чуқур бўлмаган ва интенсив аралашиб турган жойларида денгиз ҳайвонларини овлаш қулай (Баренц, Шимолий, Азов денгизлари, Ньюфаундленд ороли яқинида ва б.).
О. сатҳи сув кўтарилиши, шамоллар, атмосфера босими таъсирида ўзгариб туради. Атмосфера босими таъсирида О. сатҳининг ўзгариши мавсумий характерга эга. Шамоллар таъсирида баъзан, сув сатҳи жуда баланд кўтарилади ва О. соҳилларида сув тошқинларига олиб келади.
О. сувининг ранги ва шаф-фофлиги унинг ёруғлик нурларини ютиш ва тарқатиш қобилиятига, спек-трал таркибининг ўзгаришига, ёруғлик оқимининг секинлашишига боғлиқ. Очиқ О.да сув ўта шаффоф кўк рангда бўлади. Сув таркибида заррачалар кўп бўлса сув зангори-кўк ёки яшил рангда бўлади (қирғоқ бўйи, баъзи ёпиқ денгизлар). Кўплаб лойқа келтириладиган катта дарёлар қуйиладиган жойларда сув ранги сарғиш ёки жигарранг тусда бўлади.
Зоналлик. Қуёш энергиясининг О.да тақсимланиши бир хил бўлмай, зоналлик қонунига бўйсунади. Кенглик зоналлиги 150—200 м қалинлиқдаги қатламни ўз ичига олади. Шунга бино-ан, О.да куруқликда бўлганидай қутбий, қутб ёни, мўътадил, субтропик, тропик ва экваториал минтақалар бор.
Вертикал зоналлик юза, юза таги, оралиқ, чуқур ва О. туби яқинидаги сув массалари шаклида ажралиб туради. Юза сув массаларидан атмосфера б-н актив энергия ва модда алмашиниши рўй беради.
Ўсимлик ва ҳайвонот дунёси. Тирик организмлар О.нинг юзасидан тортиб энг тагигача учрайди. Яшаш жойига қараб сувдаги пелагик организмлар (пассив сузувчилар — планктон ва фаол сузувчилар — нектон) ва О. тубида яшайдиган организмлар (бентос) бўлади. Ўсимлик организмларидан бактериялар ва баъзи қуйи замбуруғларгина О.нинг ҳамма жойида учрайди. О.даги биологик, кимёвий, геологик жараёнларда бактериялар катта роль ўйнайди. Улар модда алмашиниши, оксидланиш-тикланиш жараёнларида иштирок этади, сувда ва туб чўкиндиларидаги органик моддаларни ўзлаштиради ва ҳ.к. Қолган ўсимлик организмлар О.нинг фотосинтез юзага келадиган ва ёритилиб турадиган устки қатламларидагига (асосан, 50—100 м чуқурликкача) бўлади. О.да 10 мингга яқин ўсимлик тури бор. Фитопланктон, асосан, диа-том сувўтлар, қивчинсимонлардан перидинея ва кокколитофоридлардан иборат. О. туби ўсимликларига (фито-бентос) диатом, яшил қўнғир ва қизил сувўтлар, шунингдек, гуллайдиган ўтсимон ўсимликларнинг (мас, зостера) бир неча тури киради.
О.нинг ҳайвонот дунёси яна ҳам хилма-хилдир. О.да эркин ҳаёт кечирувчи ҳоз. замон ҳайвонларининг синфлари яшайди, кўпчилик синфлар эса фақат О.дагина бор. О. фаунаси 160 мингдан ортиқ турни ўз ичига олади: 15 минг энг содда жониворлар (асосан, радиоляриялар), 5 минг булутлар, 9 минг ковакичлилар, 7 мингдан ортиқ ҳар хил чувалчанглар, 80 минг моллюскалар, 20 мингдан ортиқ қисқичбақасимонлар, 6 минг игнатанлилар ва бошқа умуртқасизлар (мшанкалар, брахио-подалар, погонофоралар ва б. баъзи бир турлар), 16 минг балиқ тури. Умуртқали ҳайвонлардан О.да, балиқдардан ташқари, баъзи тошбақалар ва илонлар (50 тур) ва 100 хилдан ортиқ сут эмизувчилар, асосан, китсимонлар ва куракоёқлилар яшайди. Баъзи кушларнинг (пингвинлар, альбатрослар, чайкалар ва б. — 240 тур) ҳаёти доимо О. б-н боғланган.
Тропикларда ҳайвон турлари, айниқса, хилма-хил. О. туби фаунаси саёз маржон рифларида, айниқса, кўп турлардан иборат. Чуқурлашган сари ҳаёт камаяди. Энг чукур жойларда (9000— 10000 м ва ундан ҳам қуйида) бактериялар ва бир неча ўн хил умуртқасиз ҳайвонларгина яшайди.
О.нинг турли жойларида ҳаёт ҳар хил тараққий этган. Фитопланктон микдори устки қатламлардаги биоген элементлар миқдорига, биринчи навбатда азот, фосфор, кремний бирикмаларига боғлиқ. Фитопланктонга бой жойларда у б-н озикланадиган зоопланктон ва зоопланктонни ейдиган нектон ҳам энг кўп.
О. туби организмлари мўътадил ўлкаларнинг қирғоққа яқин саёз жойларида, айниқса, кўп (О. тубининг 1 км2 майдонида бир неча ўн кг фито ва зообентос мавжуд). Жуда катта чукурликлардаги тирик организмлар юза қатламлардан чўкадиган ва қирғоқ яқинидаги саёзликлардан келадиган органик қолдиқлар ҳисобига яшайди. О.нинг турли чуқурликларида ҳаёт шароитлари бир хил эмас. Чуқурлашган сари ёруғлик камаяди, т-ра пасаяди, гидростатик босим орта боради, озиқ-ов-қат камаяди ва ҳ.к. Буларнинг ҳаммаси О.да вертикал биологик зоналликни вужудга келтиради. О. тубида қуйидаги ҳаёт зоналари мавжуд: литораль (сув кўтарилиши ва қайтиши зонаси), сублитораль (200 м гача), батиаль (2500— 3000 м), абиссаль (6000 м гача), ультраабиссаль ёки хадаль (6000 м дан чукур). О. суви қатламларида, одатда, юза зона ёки эпипелагиаль (150—200 м) оралиқ, ёки мезопелагиаль (750—1000 м) ва чукур сув зоналари ажратилади. Чукур сув зонаси ўз навбатида батипелагиаль (2500—3000 м), абиссопелаги-аль (6000 м) ва ультраабиссаль (6000 м дан чукур) га бўлинади. Кўпгина денгиз организмлари овланади ва озиқ-овқат ёки техника хом ашёси сифатида фойдаланилади.
Биологик ресурс лари. О. йирик биологик ресурелар манбаидир. Бутун дунёда ишлатиладиган ҳайвон оқсилининг 12—15%, ҳайвон ёғларининг 3— 4% и О.дан олинади. Дунёдаги балиқ ва б. жониворлар овининг 4/5 қисми денгиз ва океанларга тўғри келади. Ден-гиздан овланадиган маҳсулотларнинг 90% ини балиқ ташкил этади. 5% турли хил моллюскалардан, 3% қисқичбақасимонлардан, 1,5% сув ўсимликларидан иборат. Денгиз сут эмизувчилари (китлар, тюленлар ва б.) ҳам овланади. О. биологик ресурсларининг жадал суръатларда ўзлаштирилиши ва қудратли техникадан фойдаланиш бу захираларнинг кескин камайиши ва тикланмасдан қолиш хавфини туғди-ради. О.даги ҳайвонот ва ўсимлик дунёсидан оқилона фойдаланиш зарурати бу соҳада халқаро ҳамкорлик қилиш, О. ҳайвонларини муҳофаза қилиш ма-саласини кун тартибига қўяди. Энг қимматли денгиз ҳайвонлари ва ўсимликларини сунъий равишда қайтадан кўпайтириш муҳим роль ўйнаши керак.
Халқаро ҳуқуқ режими. О. ҳуқуқ режими инсон фаолиятининг О. б-н боглик бўлган 6 та йирик ҳуқуқий регла-ментациясини, яъни О. акваторияпари режими, О.да савдо кемалари қат-нови режими, ҳарбий кемаларнинг сузиб юриши режими, О.да илмий тадқиқотлар олиб бориш режими, О. туби ва ер ости бойликлари, шунингдек, О. муҳитини муҳофаза қилиш ҳуқуқий регламентацияларини ўз ичига олади.
О. ҳуқуқ режими халқаро шартномалар ва таомиллар, шунингдек, айрим давлатларнинг миллий қонунларида акс этган. О. режимини белгилашда ҳукуматлараро денгиз консультатив ташкило-ти, БМТнинг Маориф, фан ва маданият масалалари б-н шуғулланувчи таш-килоти (ЮНЕСКО) нинг океанофафия комиссияси, БМТнинг миллий юрисдикция доирасидан ташқарида амал қиладиган қўмитаси — денгиз ва океанлар остидан тинчлик мақсадларида фойдаланиш қўмитаси, БМТнинг денгиз ҳуқуқи қўмитаси ва б. халқаро ташкилотларнинг роли катта.
О. акваториялари халқаро ҳуқуқий режими денгизга чиқиш йўли бўлган ҳар бир давлатнинг ички денгиз сувлари (қ. Ички сувлар), худудий сувлар ва очиқ денгиз сувлари ҳуқуқий регламентациясини ўз ичига олади.
Савдо кемалари қатновининг халқаро ҳуқуқий режими барча мамлакатлар савдо кемаларининг тинчлик ва ўзаро манфаатдорлик асосида эркин сузишига ёрдам бериш, денгиз савдо кемалари қатнови хавфсизлигини таъминлаш, йўловчилар ва юкларни ташиш, савдо кемалари ва уларнинг экипажлари, йўловчилари ва юкларининг ҳуқуқий ҳолатига очиқ денгизда ҳам, чет давлатларга тегишли сув ва портларда ҳам риоя қилиш учун белгиланади.
Ҳарбий денгиз кемаларининг халқаро ҳуқуқий режими барча мамлакатлар ҳарбий кемаларининг денгизда эркин сузишига кўмаклашиш, хавфсизлигини таъминлаш, денгизда бўладиган ҳар хил ҳодисанинг олдини олиш, денгиз ва океанларда ҳуқуқий тартиботга бўйсунишга хизмат қилишдан иборат. Бу режим очиқ денгиздаги ҳарбий кемаларга алоҳида қуқуқлар (денгизда ҳуқуқбузарларни таъқиб қилиш, денгиз қароқчилари, қул савдоси ва б. халқаро жиноятларга қарши курашиш каби қуқуқлар) беради.
Илмий тадқиқотлар олиб бориш халқаро ҳуқуқий режими вазифаси О.ни, шунингдек, денгиз акваториясидан атмосфера ва космосни ҳар томонлама тадқиқ этиш учун қулай шароит яратишдан иборат. О. ҳуқуқининг бу соҳаси ривожланиб бормоқда. О.ни тадқиқ этиш соҳасида ҳамкорлик тўғрисида тузилган битими О. ҳуқуқида алоҳида аҳамиятга эга.
О. муҳитининг халқаро-ҳуқуқий муҳофазаси О.дан ҳар қандай мақсадда фойдаланган ҳолда ҳам денгиз муҳитини, экологик му-возанатини саклашдан, унинг ифлосланишига (айниқса, радиоактив моддаларнинг тарқалишига) йўл қўймасликдан, шунингдек, флора ва фауна, О. туби ва ер ости бойликлари, О. устидаги атмосферага ва ш.к. га зарар етказилишининг олдини олишдан иборат.
О.да балиқ ва денгиз ҳайвонлари овлаш ва ўсимликлар йиғишни тартибга соладиган халқаро ҳуқуқ О.даги биомассаларнинг ривожланишига зарар етказмасдан иш кўришни белгилайди. О. туби ва ер ости бойликлари халқаро ҳуқуқ режими хоз. денгиз ҳуқуқида кам ишланган соҳа-дир. Денгиздан фойдаланишнинг бу тури 60-й.лар ва 70-й.ларнинг бошида ривожлана бошлади.
Ад.: Шокальский Ю. М., Океанография, 2 изд., Л., 1959; Керрингтон Р., Биография моря, пер. с англ., Л., 1966; Истошин Ю. В., Океанология, Л., 1969; Дитрих Г., Общая океанография, пер. с нем., М., 1962; Океан (Сб. ст.), пер. с англ., М., 1971; Шепард Ф. П., Морская геология, пер. с англ., 2 изд., Л., 1969; Леонтьев О. К., Дно океана, М., 1968; Океан и человечество, М„ 1968.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.