Poligrafiya

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 304–305-b. — ziyouz.com

Poligrafiya (poli... va ... grafiya) — gaz., jur., kitob, plakat va b. bosma mahsulotlar tayyorlaş b-n bogliq texnika sohasi; matn va grafik tasvirlardan nusxa köpaytiradigan texnika vositalari majmui; matbaaçilikning moddiy-texnika negizi (q. Poligrafiya sanoati). Ilgari kitoblar faqat dastaki usulda tayyorlangan. Matnlar qölda yozilib, muqovalaş işlari maxsus moslamalar b-n bajarilgan. Kitobni P. usölida naşr etiş bir neça yuz yillardan beri ma'lum (q. Kitob, Kitob bosiş). Birinçi töliq hajmli kitobni 15-a. örtalarida I. Guttenberg bosgan. 16-a.da rus matbaaçisi I. Fyodorov çop etiş texnikasini ança takomillaştirdi. 19-a. bosma maşina ixtiro etilişi, litografiya yaratilişi natijasida P.da tub buriliş yuz berdi. 20-a. örtalaridan fan va texnika taraqqiyoti tufayli P. tez rivojlandi. Xususan, barça bosma usullar uçun qoliplar tayyorlaşning elektron usuliga ötildi, yuqori tezlikda işlaydigan ofset bosma maşinalari qöllanila boşladi, pardozlaş sexlarida avtomatik potok liniyalar yaratildi, butun i.ç.ni kompleks mexanizatsiyalaştiriş va avtomatlaştiriş, gazeta sahifalarini fototelegraf texnikasi orqali uzatiş va qabul qiliş imkoniyati tuğildi.

P. texnologiyasi, asosan, 3 bosqiçga bölinadi: qolip tayyorlaş, matn bosiş va muqovalaş. Qolip tayyorlaş harf teriş jarayoni (matn bosma qolipini tayyorlaş) va rasmlarning bosma (qolip) larini tayyorlaşni öz içiga oladi. Matn qolipi bosmaxona şriftidan qölda yoki harf teriş maşinasida teriladi. Maşina literaparni komplektlaydi va qolip yoki yarimfabrikat (mas, fotonusxa) tayyorlaydi. Avtomatik harf terişning turli usullari keng tarqalgan. Hozir matnlar kompyuterlarda terilib sahifalanmoqda. Qölda bajariladigan yuqori bosma usullaridan ksilografiya, linogravyura; çuqur bosma usullaridan ofort, akvatinta; tekis bosma usullaridan litografiya keng qöllaniladi. Rayem qoliplari fotomexanik usullar (avtotipiya, fototsinkografiya, fototipiya va b.) b-n, şuningdek, elektron gravyuralaş maşinalari yordamida tayyorlanadi. Köp rangli originallarni bosişda maxsus fotografiya (rang ajratiş) usullari yoki elektron rang ajratkiçlar yordamida tayyorlangan hamda ma'lum rangni aks ettiradigan bosma qoliplaridan foydalaniladi.

Bosma jarayonining quyidagi xillari bor: tasvirni böyoq rezervuarida hosil qiliş (mas, gektografiya); tasvirni oraliq sirtda (qolipda) hosil qiliş; tasvirni böyoq qolip içidan yurgiziladi (mas, rotator) yoki qolip ustiga surtiladi (mas, yuqori bosma, çuqur bosma usullarida). Bosiş tezkor bosma maşinalarida bajariladi. Muqovalaş jarayonida bosilgan mah-sulot maşinalar yordamida sahifamasahifa buklanadi, tikiladi, qirqila-di, yelimlanadi, bezatiladi va h.k.

P. mahsulotlari bosmaxonalar, f-kalar va kombinatlarda tayyorlanadi. P.ning taraqqiyoti yangi bosma turlarini yaratiş, bosma qoliplarni tayyorlaşning takomillaşgan usullarini topiş, bosiş va pardozlaş (muqovalaş) jarayonlarini töliq avtomatlaştiriş va b. tadbirlar b-n boğliq. Özbekistonda P. muammolari b-n asosan, Toşkent töqimaçilik va yengilsanoat in-tida, Usmon Nosir nomidagi matbaa kollejida şuğullaniladi.

Q.: Kitob, Kitob, Kitob bosiş, Poligrafiya sanoati

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПОЛИГРАФИЯ (поли... ва ... графия) — газ., жур., китоб, плакат ва б. босма маҳсулотлар тайёрлаш б-н боглиқ техника соҳаси; матн ва график тасвирлардан нусха кўпайтирадиган техника воситалари мажмуи; матбаачиликнинг моддий-техника негизи (қ. Полиграфия саноати). Илгари китоблар фақат дастаки усулда тайёрланган. Матнлар қўлда ёзилиб, муқовалаш ишлари махсус мосламалар б-н бажарилган. Китобни П. усўлида нашр этиш бир неча юз йиллардан бери маълум (қ. Китоб, Китоб босиш). Биринчи тўлиқ ҳажмли китобни 15-а. ўрталарида И. Гуттенберг босган. 16-а.да рус матбаачиси И. Фёдоров чоп этиш техникасини анча такомиллаштирди. 19-а. босма машина ихтиро этилиши, литография яратилиши натижасида П.да туб бурилиш юз берди. 20-а. ўрталаридан фан ва техника тараққиёти туфайли П. тез ривожланди. Хусусан, барча босма усуллар учун қолиплар тайёрлашнинг электрон усулига ўтилди, юқори тезликда ишлайдиган офсет босма машиналари қўлланила бошлади, пардозлаш цехларида автоматик поток линиялар яратилди, бутун и.ч.ни комплекс механизациялаштириш ва автоматлаштириш, газета саҳифаларини фототелеграф техникаси орқали узатиш ва қабул қилиш имконияти туғилди.

П. технологияси, асосан, 3 босқичга бўлинади: қолип тайёрлаш, матн босиш ва муқовалаш. Қолип тайёрлаш ҳарф териш жараёни (матн босма қолипини тайёрлаш) ва расмларнинг босма (қолип) ларини тайёрлашни ўз ичига олади. Матн қолипи босмахона шрифтидан қўлда ёки ҳарф териш машинасида терилади. Машина литерапарни комплектлайди ва қолип ёки яримфабрикат (мас, фотонусха) тайёрлайди. Автоматик ҳарф теришнинг турли усуллари кенг тарқалган. Ҳозир матнлар компьютерларда терилиб саҳифаланмоқда. Қўлда бажариладиган юқори босма усулларидан ксилография, линогравюра; чуқур босма усулларидан офорт, акватинта; текис босма усулларидан литография кенг қўлланилади. Раем қолиплари фотомеханик усуллар (автотипия, фотоцинкография, фототипия ва б.) б-н, шунингдек, электрон гравюралаш машиналари ёрдамида тайёрланади. Кўп рангли оригиналларни босишда махсус фотография (ранг ажратиш) усуллари ёки электрон ранг ажраткичлар ёрдамида тайёрланган ҳамда маълум рангни акс эттирадиган босма қолипларидан фойдаланилади.

Босма жараёнининг қуйидаги хиллари бор: тасвирни бўёқ резервуарида ҳосил қилиш (мас, гектография); тасвирни оралиқ сиртда (қолипда) ҳосил қилиш; тасвирни бўёқ қолип ичидан юргизилади (мас, ротатор) ёки қолип устига суртилади (мас, юқори босма, чуқур босма усулларида). Босиш тезкор босма машиналарида бажарилади. Муқовалаш жараёнида босилган маҳ-сулот машиналар ёрдамида саҳифамасаҳифа букланади, тикилади, қирқила-ди, елимланади, безатилади ва ҳ.к.

П. маҳсулотлари босмахоналар, ф-калар ва комбинатларда тайёрланади. П.нинг тараққиёти янги босма турларини яратиш, босма қолипларни тайёрлашнинг такомиллашган усулларини топиш, босиш ва пардозлаш (муқовалаш) жараёнларини тўлиқ автоматлаштириш ва б. тадбирлар б-н боғлиқ. Ўзбекистонда П. муаммолари б-н асосан, Тошкент тўқимачилик ва енгилсаноат ин-тида, Усмон Носир номидаги матбаа коллежида шуғулланилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.