Töqimaçilik tolalari
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 859–860-b. — ziyouz.com
Töqimaçilik tolalari - arqoq va tanda iplari, ğaltak ip va b. töqimaçilik buyumlari tayyorlaşda işlatiladigan, uzunligi köndalang qesimi yuzasidan ança katta bölgan, egiluvçan, ingiçka va pişiq materiallar. T.t. tabiiy va kimyoviy guruxlarga bölinadi.
Tabiiy tolalar yuqori molekulali organik moddalar — ösimlik organlari va hayvonlar juni hamda momiğidan, ösimliklar uruği (mas., paxtali çigit), poyasi (mas., ziğir tolasi), bargi (mas., yukka tolasi), mevasi (mas., lastoçnik tolasi), ipak qurti pillalaridan olinadi. Tabiiy tolalar yuqori molekulali anorganik moddalar (mas., mineral va b.)dan ham işlab çiqariladi (yana q. Kimyoviy tolalar).
Böylamasiga ajralmaydigan (yakka) T.t. elementar tolalar, bir neça elementar tolalarni böylamasiga biriktirib xreil qilingan T.t. texnik tolalar deyiladi. Ança uzun elementar T.t. elementar iplar deb ataladi. Ba'zi T.t.da kanallar böladi. T.t.dan, asosan, ip olinadi, undan esa gazlama, trikotaj, töqimaçilik buyumlari va b. narsalar tayyorlanadi. T.t. orasida eng keng tarqalgani paxta tolasi hisoblanadi. Paxta tolasidan kiyimkeçak, texnik mato va turlituman trikotaj, iplar, paxtadan esa momiq paxta, yigirilmaydigan materiallar va b. tayyorlanadi.
Lub tolalaridan biri — ziğir poyasidan olinadigan tola juda ingiçka, pişiq, kam çöziladi, gigroskopik böladi. Uning ipidan qopqanor, kiyimkeçak, texnik mato va b. gazlamalar tayyorlanadi. Dağal poya tolasi — kanop va penkadan arqonlar, dağal gazlamalar tayyorlanadi. Jut ham dağal poya tolasi bölib, u köp tarqalgan, namni öziga yaxşi tortadi, xossasi kanopnikiga yaqin. Undan köproq şakar qoplari va b. tayyorlanadi. Tabiiy tolalardan jun va ipak kiyimkeçak va b. tayyorlaşda qimmatli xom aşyo hisoblanadi.
Asbest mineral T.t.dan bölib, texnik matolar tayyorlaşda, köpçilik sanoat tarmoklarida işlatiladi. Tabiiy T.t. sof va aralaş (mas., junpaxta) holda, köpinça, ştapel tolalari bn aralaşgan holda işlatiladi. Aralaş holdagisi gazlama sifatini yaxşilaydi, i.ç. tannarxini kamaytiradi.
T.t. içida şişa tola va iplar alohida örin egallaydi. Ular texnikada elektr, issikuşk, tovuş izolyatsiyasi va b. izolyatsiya, filtrlaş (suziş) materiallari, yonmaydigan buyumlar, şişaplastiklar va b. tayyorlaş uçun işlatiladi (yana q. Gazlama, Kipim, Töqimaçilik sanoati, Töquvçilik).
Q.: Gazlama, Kimyoviy tolalar, Töqimaçilik sanoati, Töquvçilik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЎҚИМАЧИЛИК ТОЛАЛАРИ - арқоқ ва танда иплари, ғалтак ип ва б. тўқимачилик буюмлари тайёрлашда ишлатиладиган, узунлиги кўндаланг қесими юзасидан анча катта бўлган, эгилувчан, ингичка ва пишиқ материаллар. Т.т. табиий ва кимёвий гурухларга бўлинади.
Табиий толалар юқори молекулали органик моддалар — ўсимлик органлари ва ҳайвонлар жуни ҳамда момиғидан, ўсимликлар уруғи (мас., пахтали чигит), пояси (мас., зиғир толаси), барги (мас., юкка толаси), меваси (мас., ласточник толаси), ипак қурти пиллаларидан олинади. Табиий толалар юқори молекулали анорганик моддалар (мас., минерал ва б.)дан ҳам ишлаб чиқарилади (яна қ. Кимёвий толалар).
Бўйламасига ажралмайдиган (якка) Т.т. элементар толалар, бир неча элементар толаларни бўйламасига бириктириб хреил қилинган Т.т. техник толалар дейилади. Анча узун элементар Т.т. элементар иплар деб аталади. Баъзи Т.т.да каналлар бўлади. Т.т.дан, асосан, ип олинади, ундан эса газлама, трикотаж, тўқимачилик буюмлари ва б. нарсалар тайёрланади. Т.т. орасида энг кенг тарқалгани пахта толаси ҳисобланади. Пахта толасидан кийимкечак, техник мато ва турлитуман трикотаж, иплар, пахтадан эса момиқ пахта, йигирилмайдиган материаллар ва б. тайёрланади.
Луб толаларидан бири — зиғир поясидан олинадиган тола жуда ингичка, пишиқ, кам чўзилади, гигроскопик бўлади. Унинг ипидан қопқанор, кийимкечак, техник мато ва б. газламалар тайёрланади. Дағал поя толаси — каноп ва пенькадан арқонлар, дағал газламалар тайёрланади. Жут ҳам дағал поя толаси бўлиб, у кўп тарқалган, намни ўзига яхши тортади, хоссаси канопникига яқин. Ундан кўпроқ шакар қоплари ва б. тайёрланади. Табиий толалардан жун ва ипак кийимкечак ва б. тайёрлашда қимматли хом ашё ҳисобланади.
Асбест минерал Т.т.дан бўлиб, техник матолар тайёрлашда, кўпчилик саноат тармокларида ишлатилади. Табиий Т.т. соф ва аралаш (мас., жунпахта) ҳолда, кўпинча, штапель толалари бн аралашган ҳолда ишлатилади. Аралаш ҳолдагиси газлама сифатини яхшилайди, и.ч. таннархини камайтиради.
Т.т. ичида шиша тола ва иплар алоҳида ўрин эгаллайди. Улар техникада электр, иссикушк, товуш изоляцияси ва б. изоляция, фильтрлаш (сузиш) материаллари, ёнмайдиган буюмлар, шишапластиклар ва б. тайёрлаш учун ишлатилади (яна қ. Газлама, Кипим, Тўқимачилик саноати, Тўқувчилик).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.