Gazlama
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 33–34-b. — ziyouz.com
Gazlama — arkok va tanda iplarining örilişidan hosil böladigan, pardozlangan va işlatişga tayyor mato. Ölçab — gazlab (q. Gaz) sotilganligi uçun şunday nomlangan. G. qadimda daraxt pöstloqlaridan qölda, keyinçalik tolalardan yoğoç dastgoxlar, dökonlar, töquv stanoklarida töqilgan. Hozir asosan avtomat stanoklarda töqiladi. Oqartirilgan, sidirğa yoki gulli, öng tomoni tukli va tuksiz G.lar böladi. G.dan kiyim-keçak tikiladi, rözğor buyumlari tayyorlanadi, u texnikaning turli sohalarida işlatiladi. G.lar tanda (öriş, böylama) va arqoq (enlama) iplarning örilişi, ularning materiali, eni, pardoz turlari, işlatilişi b-n bir-biridan ajraladi (ip gazlama, jun gazlama, ipak gazlama va h. k.). G.ning pişiqlik, kirişuvçanlik, çöziluvçanlik, qalinlik xossalari bor. Pişiqlik — tanda va arqoq iplarining pişitilişi va örilişiga boğliq, u maxsus dinamometr yordamida anikdanadi. Çöziluvçanlik — tanda va arqoq iplari yönalişida tortilganda yirtilgunça uzayişi. Dinamometrda pişiqlikni ölçaş vaqtida aniqlanadi. Kirişuvçanlik — saqlaş, höllaş, yuviş va b. hollarda ölçamining qisqarişi. U tanda va arqoq iplarining materiali va xossalari, töqimaning tuzilişi hamda pardozlaş xillariga boğliq; G. 3—10% kirişişi mumkin. Qalinligi tanda va arqoq iplarining yöğonligiga, ziçligi va pardoz turlariga bogliq. Kiyimlik G. larning qalinligi 0,1—5,0 mm, texnikada işlatiladiganlariniki bundan qalin böladi. Qalinlik maxsus asboblar b-n ölçanadi. G.larni pardozlaşda tukini yöqotiş, ohorini tökiş, oqartiriş, böyaş, gul bosiş, taraş va b. işlar bajariladi. Tukini yöqotiş — G. yuziga çiqib qolgan ip va tolalarni olib taşlaş; kuydiriş yoki qirqiş yöli b-n bajariladi. Kuydiriş uçun G.lar qizitilgan metall yuzasidan yoki gaz alangasi ustidan tez ötkaziladi. Qirqiş esa maxsus maşinalarda tez aylanuvçi piçoqlar yordamida bajariladi. Bunda G. tekis va çiroyli bölib çiqadi. Ohorini tökiş — tanda iplaridagi ohorni yuviş, bunda G. maxsus eritmali hovuzda ivitiladi, söngra yuvib ohordan tozalanadi. Ohori tökilgan G. böyaladi, gul bosişda böyovçi moddalar iplarga yaxşi örnaşadi va yuvilganda aynimaydi. Oqartiriş — töqimadagi tabiiy sarğiş rangni yöqotib, gazlamaga oq tus beriş. G.lar töliq oqartirilgandan söng böyaladi yoki gul bosiladi. Sidirğa böyaş — G.larni turli ranglar b-n bir xil qilib böyaş. Gul bosiş — G.ning öng tomoniga turli ranglardan maxsus maşinalarda bezaklar tuşiriş. Taraş — töqimadagi arqoq iplarini titib, tolalarini yuzaga çiqariş jarayoni. Bu jarayon ninalik tasma (kardolenta) yordamida taraşlaş maşinalarida bajariladi. Bunda G.lar (movut, paxmoq va b.) issiq saqlaydigan va mayin böladi. Xonalarni bezaş, mebellarga qoplaş, eşik va derazalarga tutiş uçun işlatiladigan G. bezak mato deb ataladi. Bundam matolar töqiladi yoki pardozlaş vaqtida gul bosib tayyorlanadi. Ular pişitilgan har xil rangli iplardan (paxta, jun, ipak va kimyoviy tolalar hamda metall iplardan) töqiladi. Bezak G.lar jakkard maşinasi yordamida yirik gulli örilişda töquv dastgoxlarida yoki qölda töqiladi. Öngi tekis, ğadir-budur va tukli böladi. Bunday gazlamalar pişiq, yoruğbardoş bölişi kerak (yana q. Atlas, Banoras, Batist, Beqasam, Böz, Çit, Töqimaçilik, Töquvçilik). Ad.: Olimboyev E. Ş. vab., Töquvçilik texnologiyasi va töquv stanoklari, T., 1987.
Q.: Atlas, Atlas, Banoras, Banoras, Batist, Beqasam, Böz, Böz, Böz, Böz, Çit, Gaz, Gaz, Töquvçilik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАЗЛАМА — аркок ва танда ипларининг ўрилишидан ҳосил бўладиган, пардозланган ва ишлатишга тайёр мато. Ўлчаб — газлаб (қ. Газ) сотилганлиги учун шундай номланган. Г. қадимда дарахт пўстлоқларидан қўлда, кейинчалик толалардан ёғоч дастгохлар, дўконлар, тўқув станокларида тўқилган. Ҳозир асосан автомат станокларда тўқилади. Оқартирилган, сидирға ёки гулли, ўнг томони тукли ва туксиз Г.лар бўлади. Г.дан кийим-кечак тикилади, рўзғор буюмлари тайёрланади, у техниканинг турли соҳаларида ишлатилади. Г.лар танда (ўриш, бўйлама) ва арқоқ (энлама) ипларнинг ўрилиши, уларнинг материали, эни, пардоз турлари, ишлатилиши б-н бир-биридан ажралади (ип газлама, жун газлама, ипак газлама ва ҳ. к.). Г.нинг пишиқлик, киришувчанлик, чўзилувчанлик, қалинлик хоссалари бор. Пишиқлик — танда ва арқоқ ипларининг пишитилиши ва ўрилишига боғлиқ, у махсус динамометр ёрдамида аникданади. Чўзилувчанлик — танда ва арқоқ иплари йўналишида тортилганда йиртилгунча узайиши. Динамометрда пишиқликни ўлчаш вақтида аниқланади. Киришувчанлик — сақлаш, ҳўллаш, ювиш ва б. ҳолларда ўлчамининг қисқариши. У танда ва арқоқ ипларининг материали ва хоссалари, тўқиманинг тузилиши ҳамда пардозлаш хилларига боғлиқ; Г. 3—10% киришиши мумкин. Қалинлиги танда ва арқоқ ипларининг йўғонлигига, зичлиги ва пардоз турларига боглиқ. Кийимлик Г. ларнинг қалинлиги 0,1—5,0 мм, техникада ишлатиладиганлариники бундан қалин бўлади. Қалинлик махсус асбоблар б-н ўлчанади. Г.ларни пардозлашда тукини йўқотиш, оҳорини тўкиш, оқартириш, бўяш, гул босиш, тараш ва б. ишлар бажарилади. Тукини йўқотиш — Г. юзига чиқиб қолган ип ва толаларни олиб ташлаш; куйдириш ёки қирқиш йўли б-н бажарилади. Куйдириш учун Г.лар қизитилган металл юзасидан ёки газ алангаси устидан тез ўтказилади. Қирқиш эса махсус машиналарда тез айланувчи пичоқлар ёрдамида бажарилади. Бунда Г. текис ва чиройли бўлиб чиқади. Оҳорини тўкиш — танда ипларидаги оҳорни ювиш, бунда Г. махсус эритмали ҳовузда ивитилади, сўнгра ювиб оҳордан тозаланади. Оҳори тўкилган Г. бўялади, гул босишда бўёвчи моддалар ипларга яхши ўрнашади ва ювилганда айнимайди. Оқартириш — тўқимадаги табиий сарғиш рангни йўқотиб, газламага оқ тус бериш. Г.лар тўлиқ оқартирилгандан сўнг бўялади ёки гул босилади. Сидирға бўяш — Г.ларни турли ранглар б-н бир хил қилиб бўяш. Гул босиш — Г.нинг ўнг томонига турли ранглардан махсус машиналарда безаклар тушириш. Тараш — тўқимадаги арқоқ ипларини титиб, толаларини юзага чиқариш жараёни. Бу жараён ниналик тасма (кардолента) ёрдамида тарашлаш машиналарида бажарилади. Бунда Г.лар (мовут, пахмоқ ва б.) иссиқ сақлайдиган ва майин бўлади. Хоналарни безаш, мебелларга қоплаш, эшик ва деразаларга тутиш учун ишлатиладиган Г. безак мато деб аталади. Бундам матолар тўқилади ёки пардозлаш вақтида гул босиб тайёрланади. Улар пишитилган ҳар хил рангли иплардан (пахта, жун, ипак ва кимёвий толалар ҳамда металл иплардан) тўқилади. Безак Г.лар жаккард машинаси ёрдамида йирик гулли ўрилишда тўқув дастгохларида ёки қўлда тўқилади. Ўнги текис, ғадир-будур ва тукли бўлади. Бундай газламалар пишиқ, ёруғбардош бўлиши керак (яна қ. Атлас, Банорас, Батист, Беқасам, Бўз, Чит, Тўқимачилик, Тўқувчилик). Ад.: Олимбоев Э. Ш. ваб., Тўқувчилик технологияси ва тўқув станоклари, Т., 1987.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.