Töquv stanogi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 861–862-b. — ziyouz.com

Töquv stanogi — arqoq va tanda iplaridan gazlama hosil qiladigan mexanik qurilma. Dastlabki qöl (dastaki) T.ye. (töquv dastgohi) mil. av. 5 —6-a.ming yilliklarda paydo bölgan. Örta Osiyoda (şu jumladan, Özbekiston hududida) milodning boşidayoq paxta tolasidan gazlama qölda töqilgan. Keyinçalik yoğoçdan yasalgan dastaki töquv dastgohi paydo bölgan (q. Töquvçilik). Gazlama hosil qiliş usuliga qarab, uzlukli (mokili va mokisiz) va uzluksiz (köp zvenoli); konstruksiyasiga qarab, tekis va yumaloq (qopsimon materiallar töqiş uçun) turlarga bölinadi.

Mokili tekis töquv stanogi köp tarqalgan. Ipning turiga qarab, paxta, ipak, jun va b. töqiydigan stanoklarga bölinadi. T.s.ensiz (mato eni 100 sm gaça), yengil va örtaça hamda oğir matolar uçun enli (keng) xillari böladi. Homuza (tanda iplari orasida arqoq ipiga qoldirilgan böş joy) hosil qiliş qurilmasiga qarab, ekssentrikli (oddiy örilişli gazlamalar uçun), karetkali (mayda gulli gazlamalar uçun) va jakkardli (yirik gulli gazlamalar uçun) T.s.lar bor (q. Jakkard maşinasi). Lenta, gilam, elak töri va metall törlar maxsus stanoklarda töqiladi.

T.s.ning asosiy iş organlari — remiz (tanda ipni kötarib tuşiruvçi mexanizm), moki va berdo. Navoydan böşalib çiqadigan tanda iplari yönaltiruvçi val (skalo)dan egilib, gorizontal yoki qiya holatga ötadi. Keyin ular lamela (ip uzilsa, stanokni töxtatadigan qism) teşigidan va remiz közlaridan ötib, homuza hosil böladi.

Homuzaga moki vositasida yoki boşqa usulda arqoq ipi taşlanadi. Homuza orasida qolgan arqoq ipi batanning yuqori qismiga örnatilgan berdo yordamida töqimaning çetiga keladi, natijada matoning bir elementi hosil böladi. Mokili T.ye.da arqoq ipi nayçaga öralib, mokiga örnatiladi. Moki homuza orasidan ötib, arqoq taşlaydi.

Qad. T.s.larida moki homuza orasidan qölda ötkazilgan. Hoz. avtomatik T.s.larida zarb mexanizmlari yordamida moki özözidan boribkelib, arqoq ipi taşlaydi. Mokisiz stanokda havo va tomçi suv oqimi bosimi orqali arqoq ipi taşlanadi. Havo yordamida işlaydigan stanoklar paxta va ip tolalardan, suv yordamida işlaydigani faqat sintetik tolalardan mato işlab çiqaradi. Nayzali (rapira) stanoklarda arqoq uçida qisqiçi bölgan nayzalar bn taşlanadi. Nayzalar töquv stanogining ikki yon tomoniga örnatilgan bölib, ilgarilamaqaytma harakatlanadi. Bu T.ye. jun va har xil rangli arqoqlardan mato işlab çiqarişda qöllanadi. Havo va rapira yordamida arqoq taşlovçi kombinatsiyey T.s.da homuzaga avval içi böş nayzalar (rapiralar) kirib, bularni içiga havo yordamida arqoq taşlanadi, şundan keyin nayzalar homuzadan çiqadi, arqoq esa qoladi.

Trikotaj gazlamalar halqa hosil qiluvçi trikotaj maşinalarida, atlas 4 va 8 tepkili maxsus T.s.da töqiladi. (q. Atlas, Trikotaj).

Q.: Atlas, Atlas, Jakkard maşinasi, Trikotaj, Töquvçilik

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЎҚУВ СТАНОГИ — арқоқ ва танда ипларидан газлама ҳосил қиладиган механик қурилма. Дастлабки қўл (дастаки) Т.е. (тўқув дастгоҳи) мил. ав. 5 —6-а.минг йилликларда пайдо бўлган. Ўрта Осиёда (шу жумладан, Ўзбекистон ҳудудида) милоднинг бошидаёқ пахта толасидан газлама қўлда тўқилган. Кейинчалик ёғочдан ясалган дастаки тўқув дастгоҳи пайдо бўлган (қ. Тўқувчилик). Газлама ҳосил қилиш усулига қараб, узлукли (мокили ва мокисиз) ва узлуксиз (кўп звеноли); конструкциясига қараб, текис ва юмалоқ (қопсимон материаллар тўқиш учун) турларга бўлинади.

Мокили текис тўқув станоги кўп тарқалган. Ипнинг турига қараб, пахта, ипак, жун ва б. тўқийдиган станокларга бўлинади. Т.с.энсиз (мато эни 100 см гача), енгил ва ўртача ҳамда оғир матолар учун энли (кенг) хиллари бўлади. Ҳомуза (танда иплари орасида арқоқ ипига қолдирилган бўш жой) ҳосил қилиш қурилмасига қараб, эксцентрикли (оддий ўрилишли газламалар учун), кареткали (майда гулли газламалар учун) ва жаккардли (йирик гулли газламалар учун) Т.с.лар бор (қ. Жаккард машинаси). Лента, гилам, элак тўри ва металл тўрлар махсус станокларда тўқилади.

Т.с.нинг асосий иш органлари — ремиз (танда ипни кўтариб туширувчи механизм), моки ва бердо. Навойдан бўшалиб чиқадиган танда иплари йўналтирувчи вал (скало)дан эгилиб, горизонтал ёки қия ҳолатга ўтади. Кейин улар ламела (ип узилса, станокни тўхтатадиган қисм) тешигидан ва ремиз кўзларидан ўтиб, ҳомуза ҳосил бўлади.

Ҳомузага моки воситасида ёки бошқа усулда арқоқ ипи ташланади. Ҳомуза орасида қолган арқоқ ипи батаннинг юқори қисмига ўрнатилган бердо ёрдамида тўқиманинг четига келади, натижада матонинг бир элементи ҳосил бўлади. Мокили Т.е.да арқоқ ипи найчага ўралиб, мокига ўрнатилади. Моки ҳомуза орасидан ўтиб, арқоқ ташлайди.

Қад. Т.с.ларида моки ҳомуза орасидан қўлда ўтказилган. Ҳоз. автоматик Т.с.ларида зарб механизмлари ёрдамида моки ўзўзидан борибкелиб, арқоқ ипи ташлайди. Мокисиз станокда ҳаво ва томчи сув оқими босими орқали арқоқ ипи ташланади. Ҳаво ёрдамида ишлайдиган станоклар пахта ва ип толалардан, сув ёрдамида ишлайдигани фақат синтетик толалардан мато ишлаб чиқаради. Найзали (рапира) станокларда арқоқ учида қисқичи бўлган найзалар бн ташланади. Найзалар тўқув станогининг икки ён томонига ўрнатилган бўлиб, илгариламақайтма ҳаракатланади. Бу Т.е. жун ва ҳар хил рангли арқоқлардан мато ишлаб чиқаришда қўлланади. Ҳаво ва рапира ёрдамида арқоқ ташловчи комбинацией Т.с.да ҳомузага аввал ичи бўш найзалар (рапиралар) кириб, буларни ичига ҳаво ёрдамида арқоқ ташланади, шундан кейин найзалар ҳомузадан чиқади, арқоқ эса қолади.

Трикотаж газламалар ҳалқа ҳосил қилувчи трикотаж машиналарида, атлас 4 ва 8 тепкили махсус Т.с.да тўқилади. (қ. Атлас, Трикотаж).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.