Xalq ta'limi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 36–38-b. — ziyouz.com

Xalq ta'limi — mamlakatda tarbiyaviy, öquv va madaniyma'rifiy muassasa va tadbirlar tizimi hamda ularni boşqariş organlari. X.t. tuşunçasi 20-a.ning 80-y.larida özbek tili leksikasidan örin oldi. Ungaça «xalq maorifi» atamasi qöllanilgan bölib, u kişilarning bilimi va ongini oşiriş, umumiy saviyasini kötarişga qaratilgan ta'limtarbiya tarzida, nisbatan torroq ma'noda qöllanilgan. «X.t.» atamasi ilmfan yoki kasb-hunar sohalari böyiça egallanişi zarur bölgan ma'lumot va könikmalar majmuini, ta'limtarbiya, axloqodob, körsatma, bilim, könikma va malakalarni şakllantiriş, yölyöriq örgatiş tuşunçalarini kamrab oladi. Bu atama zamirida mamlakat fuqarolarini nafaqat ma'rifatli, savodli qiliş, balki ularga ta'limtarbiya beriş, kasb-hunarga yönaltiriş, ularda bilim, könikma va malakalarni şakllantiriş jarayoni ham qamrab olinadi. Davlat ta'lim standartlariga muvofiq ta'lim dasturlarini amalga oşiruvçi davlat va nodavlat ta'lim muassasalari, ta'lim tizimining faoliyat körsatişi hamda rivojlanişini ta'minlaş uçun zarur bölgan tadqiqot işlarini bajaruvçi ilmiypedagogik muassasalar, ta'lim sohasidagi davlat boşqaruv organlari hamda ularga karaşli korxona, muassasa, taşkilotlarni öz içiga kamrab oladi. Özbekistonda X.t.ning boş maqsadi — ma'naviy barkamol avlodni tarbiyalaşdan iborat bölib, u insonparvarlik va demokratik xarakter kasb etadi. ÖzR ning 1997 y. 29 avg.da qabul qilingan «Ta'lim töğrisida»gi qonuni va Kadrlar tayyorlaş milliy dasturi X.t. tizimining barça yönalişlarini takomillaştiriş va rivojlantiriş uçun keng imkoniyatlar oçib berdi. Krnun va dasturda kadrlar tayyorlaş milliy modelining asosiy tarkibiy qismlari, jumladan, uzluksiz ta'lim ta'riflanib, uning asosiy vazifasi belgilab berilgan. X.t. maktabgaça ta'lim, umumiy urta ta'lim, örta maxsus, kasb-hunar ta'limi, oliy ta'lim, oliy öquv yurtidan keyingi ta'lim, kadrlar malakasini oşiriş va ularni qayta tayyorlaş, maktabdan taşqari ta'lim turlarini kamrab oladi. X.t.ning umumiy örta turi (9 y.) majburiy, örtamaxsus, kasb-hunar ta'lim turi (3 y.) esa ixtiyoriy-majburiydir.

Köp mamlakatlarda X.t.ning asosiy tizimi boşlangiç ta'lim hisoblanadi va u 4 y.dan 9 y.gaça davom etadi. Özbekistonda X.t.ning dastlabki boskiçi maktabgaça ta'lim xisoblanadi. Maktabgaça ta'lim bola şaxsini ruhan va jismonan soğlom, yetuk tarzda, maktabda öqişga tayyor holda şakllantirişni nazarda tutadi. Bu ta'lim 6— 7 yoşgaça oilada, bolalar boğçalari va mulk şaklidan qat'i nazar, boşqa ta'lim muassasalarida olib boriladi. X.t.ning umumiy örta turi boşlanğiç ta'lim (1— 4-sinflar) va umumiy ta'lim (5—9-sinflar)ni kamrab oladi. Boşlangiç ta'lim tört yillik bölib, u umumiy örta ta'lim oliş uçun zarur bölgan savodxonlik, bilim va könikma asoslarini şakllantirişga qaratilgan. Boşlanğiç ta'limning 1-sinfiga bolalar 6—7 yoşdan qabul qilinadi. X.t.ning umumiy ta'lim bosqiçida ham bilimlar davlat ta'lim standartlarida belgilangan hajmda beriladi. Umumiy örta ta'lim (1 — 9sinflar)da öquvçilarning mustaqil fikrlaşi, taşabbuskorlik va taşkilotçilik qobiliyati rivojlantiriladi, ularning tafakkur va faoliyatidagi erkinligi, mustaqilligi ta'minlanadi. X.t.ning örta maxsus, kasb-hunar ta'limi turida ta'lim oliş ixtiyoriymajburiy tarzda amalga oşiriladi. Umumiy Urta ta'limni yakunlagan öquvçi bilim olişni ta'limning ma'lum yönalişini çuqur özlaştiriş uçun akademik litsey yoki umumiy örta ta'limni ma'lum kasb-hunar bilan boğlab örganiş maqsadida kasb-hunar kollejidi ixtiyoriy ravişda davom ettirişi zarur. X.t.ning oliy ta'lim bosqiçi yuqori malakali mutaxassislar tayyorlaşni ta'minlaydi. Oliy ta'lim universitet, öquv akademiyasi, intlarda urta maxsus, kasb-hunar ta'limi negizida amalga oşiriladi. Oliy ta'lim oliş ixtiyoriy bulib, ta'lim muddati kamida 4 y.dan iborat bölgan bakalavriat hamda öqiş muddati kamida 2 y.dan iborat bölgan magistratura boskiçida amalga oşiriladi. Oliy öquv yurtidan keyingi ta'lim jamiyatning yuqori malakali ilmiy va ilmiypedagogik kadrlarga bölgan ehtiyojini ta'minlaşga qaratilgan ta'lim turi hisoblanadi. U oliy öquv yurti va i.t. institutlarida aspirantura, adyunktura, doktorantura, mustaqil tadqiqotçilik şaklida amalga oşiriladi. X.t.ning kadrlar malakasini oşiriş va ularni qayta tayyorlaş turi mutaxassislarning kasb bilimlari va könikmalarini çuqurlaştiriş hamda yangilaşni nazarda tutadi. X.t.ning maktabdan taşqari ta'lim turida bolalar va ösmirlarning yakka tartibdagi qiziqiş va ehtiyojlarini qondiriş, ularning böş vaqgi va dam olişini maqsadga muvofiq ravişda taşkil etiş uçun davlat organlari, jamoat taşkilotlari tomonidan madaniyestetik, ilmiy, texnikaviy, sport kabi yönalişlarda makgabdan taşqari davlat va nodavlat ta'lim muassasalarini taşkil etiş nazarda tutiladi.

X.t.ni boşqarişning markazlaşgan, markazlaşmagan va aralaş turlari mavjud. Markazlaşgan boşqaruvda ta'limtarbiya jarayonini boşqariş ta'lim vazirligi hamda uning joylardagi organlari tomonidan amalga oşiriladi. Boşqaruvning bunday şakli Fransiya, Italiya, Belgiya va Lotin Amerikasi mamlakatlarida yölga qöyilgan. Bu mamlakatlarda davlat maktablarning moddiy ta'minoti bilan şugullanadi, ularni dastur, darslik, metodik va öquv qöllanmalar bilan ta'minlaydi, ma'lumoti töğrisidagi hujjatni oliş uçun yagona talablarni belgilaydi, öqituvçilarni tanlaş hamda tayyorlaş işlari bilan şuğullanadi. Markazlaşmagan boşqaruvda ta'limni boşqariş joylardagi ma'muriy organlar tomonidan amalga oşiriladi. Maktablar ta'minoti aholi zimmasida böladi. Davlat tomonidan ma'lum vazifalar, ba'zi hollarda qisman moliyaviy ehtiyojlarni qondiriş işlari amalga oşiriladi. Bunday tur Buyuk Britaniya, Norvegiya, Şvetsiya va AQŞda taşkil etilgan. Mas, AQŞda har bir ştatning ta'lim böyiça öz qonunlari mavjud. Boşqaruvning aralaş turida ta'limtarbiya jarayonining barça işlari markaziy va mahalliy hokimiyat organlari hamkorligida amalga oşiriladi. Hindiston, Pokiston, Yangi Zelandiya mamlakatlarida ta'limni boşqaruv şu tarzda amalga oşiriladi.

Özbekistonda X.t. tizimi va kadrlar tayyorlaşning davlat va nodavlat ta'lim muassasalarini tarkibiy jihatdan özgartiriş va ularni izçil rivojlantiriş davlat yöli bilan boşqariladi va markazlaşgan holda demokratik tarzda olib boriladi. Barça darajadagi ta'lim boşkaruv organlarining vakolat doiralari ÖzRning «Ta'lim töğrisida»gi qonuni (1997)ga muvofiq belgilanadi. X.t.ni moliyalaş respublika va mahalliy byudjet mablağlari, şuningdek, byudjetdan taşqari mablağlar hisobidan amalga oşiriladi. 2002/03 öquv yili boşida Özbekistonda 9799 umumiy ta'lim maktabi (6 mln. 329,1 ming öquvçi), kunduzgi umumiy ta'lim maktablari negizida 288 litsey (88,9 ming öquvçi) va 103 gimnaziya (65,7 ming öquvçi), 141 maxsus öquv yurti (158,5 ming öquvçi), 62 oliy öquv yurti (232254 talaba) faoliyat körsatdi (yana q. Umumiy örta ta'lim maktabi, Savodlilik, Ta'lim, Ta'limning milliy modeli).

Ad. Karimov I. A., Barkamol avlod — Özbekiston taraqqiyotining poydevori, T., 1997; Barkamol avlod orzusi, T., 2000; Pedagogika, T., 1996; Özbek pedagogikasi tarixi, T., 1997; Yöldoşev J. F., Ta'limimizistiqloli yölida, T., 1996; Özbek pedagogikasi antologiyasi [Tuzuvçilar: K. Hoşimov, S. Oçil], 1, 2j.lar, T., 1995, 1999.

Qunduzxon Husanboyeva.

Q.: Savodlilik, Ta'lim, Ta'limning milliy modeli, Umumiy örta ta'lim Maktabi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХАЛҚ ТАЪЛИМИ — мамлакатда тарбиявий, ўқув ва маданиймаърифий муассаса ва тадбирлар тизими ҳамда уларни бошқариш органлари. Х.т. тушунчаси 20-а.нинг 80-й.ларида ўзбек тили лексикасидан ўрин олди. Унгача «халқ маорифи» атамаси қўлланилган бўлиб, у кишиларнинг билими ва онгини ошириш, умумий савиясини кўтаришга қаратилган таълимтарбия тарзида, нисбатан торроқ маънода қўлланилган. «Х.т.» атамаси илмфан ёки касб-ҳунар соҳалари бўйича эгалланиши зарур бўлган маълумот ва кўникмалар мажмуини, таълимтарбия, ахлоқодоб, кўрсатма, билим, кўникма ва малакаларни шакллантириш, йўлйўриқ ўргатиш тушунчаларини камраб олади. Бу атама замирида мамлакат фуқароларини нафақат маърифатли, саводли қилиш, балки уларга таълимтарбия бериш, касб-ҳунарга йўналтириш, уларда билим, кўникма ва малакаларни шакллантириш жараёни ҳам қамраб олинади. Давлат таълим стандартларига мувофиқ таълим дастурларини амалга оширувчи давлат ва нодавлат таълим муассасалари, таълим тизимининг фаолият кўрсатиши ҳамда ривожланишини таъминлаш учун зарур бўлган тадқиқот ишларини бажарувчи илмийпедагогик муассасалар, таълим соҳасидаги давлат бошқарув органлари ҳамда уларга карашли корхона, муассаса, ташкилотларни ўз ичига камраб олади. Ўзбекистонда Х.т.нинг бош мақсади — маънавий баркамол авлодни тарбиялашдан иборат бўлиб, у инсонпарварлик ва демократик характер касб этади. ЎзР нинг 1997 й. 29 авг.да қабул қилинган «Таълим тўғрисида»ги қонуни ва Кадрлар тайёрлаш миллий дастури Х.т. тизимининг барча йўналишларини такомиллаштириш ва ривожлантириш учун кенг имкониятлар очиб берди. Крнун ва дастурда кадрлар тайёрлаш миллий моделининг асосий таркибий қисмлари, жумладан, узлуксиз таълим таърифланиб, унинг асосий вазифаси белгилаб берилган. Х.т. мактабгача таълим, умумий урта таълим, ўрта махсус, касб-ҳунар таълими, олий таълим, олий ўқув юртидан кейинги таълим, кадрлар малакасини ошириш ва уларни қайта тайёрлаш, мактабдан ташқари таълим турларини камраб олади. Х.т.нинг умумий ўрта тури (9 й.) мажбурий, ўртамахсус, касб-ҳунар таълим тури (3 й.) эса ихтиёрий-мажбурийдир.

Кўп мамлакатларда Х.т.нинг асосий тизими бошлангич таълим ҳисобланади ва у 4 й.дан 9 й.гача давом этади. Ўзбекистонда Х.т.нинг дастлабки боскичи мактабгача таълим хисобланади. Мактабгача таълим бола шахсини руҳан ва жисмонан соғлом, етук тарзда, мактабда ўқишга тайёр ҳолда шакллантиришни назарда тутади. Бу таълим 6— 7 ёшгача оилада, болалар боғчалари ва мулк шаклидан қатъи назар, бошқа таълим муассасаларида олиб борилади. Х.т.нинг умумий ўрта тури бошланғич таълим (1— 4-синфлар) ва умумий таълим (5—9-синфлар)ни камраб олади. Бошлангич таълим тўрт йиллик бўлиб, у умумий ўрта таълим олиш учун зарур бўлган саводхонлик, билим ва кўникма асосларини шакллантиришга қаратилган. Бошланғич таълимнинг 1-синфига болалар 6—7 ёшдан қабул қилинади. Х.т.нинг умумий таълим босқичида ҳам билимлар давлат таълим стандартларида белгиланган ҳажмда берилади. Умумий ўрта таълим (1 — 9синфлар)да ўқувчиларнинг мустақил фикрлаши, ташаббускорлик ва ташкилотчилик қобилияти ривожлантирилади, уларнинг тафаккур ва фаолиятидаги эркинлиги, мустақиллиги таъминланади. Х.т.нинг ўрта махсус, касб-ҳунар таълими турида таълим олиш ихтиёриймажбурий тарзда амалга оширилади. Умумий Урта таълимни якунлаган ўқувчи билим олишни таълимнинг маълум йўналишини чуқур ўзлаштириш учун академик лицей ёки умумий ўрта таълимни маълум касб-ҳунар билан боғлаб ўрганиш мақсадида касб-ҳунар коллежиди ихтиёрий равишда давом эттириши зарур. Х.т.нинг олий таълим босқичи юқори малакали мутахассислар тайёрлашни таъминлайди. Олий таълим университет, ўқув академияси, интларда урта махсус, касб-ҳунар таълими негизида амалга оширилади. Олий таълим олиш ихтиёрий булиб, таълим муддати камида 4 й.дан иборат бўлган бакалавриат ҳамда ўқиш муддати камида 2 й.дан иборат бўлган магистратура боскичида амалга оширилади. Олий ўқув юртидан кейинги таълим жамиятнинг юқори малакали илмий ва илмийпедагогик кадрларга бўлган эҳтиёжини таъминлашга қаратилган таълим тури ҳисобланади. У олий ўқув юрти ва и.т. институтларида аспирантура, адъюнктура, докторантура, мустақил тадқиқотчилик шаклида амалга оширилади. Х.т.нинг кадрлар малакасини ошириш ва уларни қайта тайёрлаш тури мутахассисларнинг касб билимлари ва кўникмаларини чуқурлаштириш ҳамда янгилашни назарда тутади. Х.т.нинг мактабдан ташқари таълим турида болалар ва ўсмирларнинг якка тартибдаги қизиқиш ва эҳтиёжларини қондириш, уларнинг бўш вақги ва дам олишини мақсадга мувофиқ равишда ташкил этиш учун давлат органлари, жамоат ташкилотлари томонидан маданийэстетик, илмий, техникавий, спорт каби йўналишларда макгабдан ташқари давлат ва нодавлат таълим муассасаларини ташкил этиш назарда тутилади.

Х.т.ни бошқаришнинг марказлашган, марказлашмаган ва аралаш турлари мавжуд. Марказлашган бошқарувда таълимтарбия жараёнини бошқариш таълим вазирлиги ҳамда унинг жойлардаги органлари томонидан амалга оширилади. Бошқарувнинг бундай шакли Франция, Италия, Бельгия ва Лотин Америкаси мамлакатларида йўлга қўйилган. Бу мамлакатларда давлат мактабларнинг моддий таъминоти билан шугулланади, уларни дастур, дарслик, методик ва ўқув қўлланмалар билан таъминлайди, маълумоти тўғрисидаги ҳужжатни олиш учун ягона талабларни белгилайди, ўқитувчиларни танлаш ҳамда тайёрлаш ишлари билан шуғулланади. Марказлашмаган бошқарувда таълимни бошқариш жойлардаги маъмурий органлар томонидан амалга оширилади. Мактаблар таъминоти аҳоли зиммасида бўлади. Давлат томонидан маълум вазифалар, баъзи ҳолларда қисман молиявий эҳтиёжларни қондириш ишлари амалга оширилади. Бундай тур Буюк Британия, Норвегия, Швеция ва АҚШда ташкил этилган. Мас, АҚШда ҳар бир штатнинг таълим бўйича ўз қонунлари мавжуд. Бошқарувнинг аралаш турида таълимтарбия жараёнининг барча ишлари марказий ва маҳаллий ҳокимият органлари ҳамкорлигида амалга оширилади. Ҳиндистон, Покистон, Янги Зеландия мамлакатларида таълимни бошқарув шу тарзда амалга оширилади.

Ўзбекистонда Х.т. тизими ва кадрлар тайёрлашнинг давлат ва нодавлат таълим муассасаларини таркибий жиҳатдан ўзгартириш ва уларни изчил ривожлантириш давлат йўли билан бошқарилади ва марказлашган ҳолда демократик тарзда олиб борилади. Барча даражадаги таълим бошкарув органларининг ваколат доиралари ЎзРнинг «Таълим тўғрисида»ги қонуни (1997)га мувофиқ белгиланади. Х.т.ни молиялаш республика ва маҳаллий бюджет маблағлари, шунингдек, бюджетдан ташқари маблағлар ҳисобидан амалга оширилади. 2002/03 ўқув йили бошида Ўзбекистонда 9799 умумий таълим мактаби (6 млн. 329,1 минг ўқувчи), кундузги умумий таълим мактаблари негизида 288 лицей (88,9 минг ўқувчи) ва 103 гимназия (65,7 минг ўқувчи), 141 махсус ўқув юрти (158,5 минг ўқувчи), 62 олий ўқув юрти (232254 талаба) фаолият кўрсатди (яна қ. Умумий ўрта таълим мактаби, Саводлилик, Таълим, Таълимнинг миллий модели).

Ад. Каримов И. А., Баркамол авлод — Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори, Т., 1997; Баркамол авлод орзуси, Т., 2000; Педагогика, Т., 1996; Ўзбек педагогикаси тарихи, Т., 1997; Йўлдошев Ж. F., Таълимимизистиқлоли йўлида, Т., 1996; Ўзбек педагогикаси антологияси [Тузувчилар: К. Ҳошимов, С. Очил], 1, 2ж.лар, Т., 1995, 1999.

Қундузхон Ҳусанбоева.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.