Yoş Buxoroliklar Buxoro amirligidagi jadidlar partiyasi. Dastlab «Tarbiyai atfol» maxfiy jamiyati şaklida tuzilgan. 1910

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 54–58-b. — ziyouz.com

Yoş Buxoroliklar Buxoro amirligidagi jadidlar partiyasi. Dastlab «Tarbiyai atfol» maxfiy jamiyati şaklida tuzilgan. 1910 jamiyati şaklida tuzilgan. 1910—20 y.larda «Yo. b.» partiyasi deb atalgan. Unga taraqqiyparvar ziyolilar, savdogarlar va şahar kambağallari vakillari kirgan. Ular boşida mavjud amirlik tuzumi doirasida demokratik islohotlar ötkaziş, konstitutsiyaviy monarxiya örnatiş orqali amirning mutlaq hokimligini çeklab qöyiş tarafdori bölgan. Abdulvohid Burhonov, Mukammil Burhonov, Sadriddin Ayniy, Usmonxöja Pölatxöjayev (Usmon Xöja), Otaulla Xöjayev, Ahmadjon Hamdiy (Abusaidov), Homidxöja Mehriy, Musa Saidjonov, Mirzo Siroj Hakim Yo. b.ning dastlabki taşkilotçilari edi. Keyinçalik uning faoliyatida Fitrat, Fayzulla Xöjayev va Muhiddin Mansurov katta rol öynaşdi. Yo.b. iqtidorli yoşlarni Istanbul, Qozon, Ufa, Boqçasaroyga öqişga jönatdi. Ular partiyaning moddiy mablaği hisobidan ta'lim olişgan. Fayzulla Xöjayev va Muhiddin Mansurov partiyaga katta mablağ ajratgan. Istanbulda «Buxoro ta'limi maorif jamiyati» taşkil qilinib, jamiyat a'zolari Turkistonda maorif tizimini rivojlantirişda muhim işlar qilişdi. Jamiyatning kömagi b-n Fitrat va b. taraqqiyparvarlarning asarlari Istanbulda naşr qilinib, Turkiston mintaqasiga tarqatildi. Yo. b.ning maqsadi yangi usul maktablarini oçiş, bolalarning savodini tezroq çiqariş, ijtimoiy ongini östiriş, maktab, Madrasa, öquv tizimini isloh qiliş edi. Buxoroda boşlangan harakat tezda Şaxrisabz va Karkigaça tarqaldi. 1912 y. Buxoroda dastlabki gaz.lar — tojik tilida «Buxoroyi şarif» va özbek tilida «Turon» çika boşladi. Gaz.larni moddiy jihatdan ta'minlaş va naşr işlarini yölga qöyişda Muhiddin Mansurov va Mirzo Siroj Hakim muhimrolöynaşdi. Biroq 1913 y. yanv. da bu gaz.larning faoliyati rus ma'murlari tomonidan taqiqlab qöyildi. Istanbulda ta'lim olgan köplab buxoroliklarning yurtiga kaytişi b-n maorif işlari yana jonlandi. 1914 y.dan boşlab Yo. b. ma'rifatçilikdan siyosat sohasiga ötdilar. Yo. b. amirlik tuzumini isloh qiliş töğrisida dadil fikrlar b-n maydonga çiqişdi. Ularning ijtimoiy, siyosiy, ma'rifatparvarlik faoliyati partiya mazmunida endilikda yangiça maqsad va yönaliş kasb etdi. Buxoroda «Ma'rifat» kutubxonasi va «Barakat şirkati» tuzilib, ular kitoblar naşr qiliş va xorijda çiqarilgan turli adabiyotlar, gaz. va jur.larni Buxoroda tarqatiş b-n şuğullanadilar. Bu işlarda A. Burhonov, A. Hamdiy, Mirzo Siroj Hakim faollik körsatişdi. Biroq ularning ma'rifatparvarlik intilişlari avval amir Abdulahad, söngra uning öğli Olimxon tomonidan katta qarşilikka uçradi. 1917 y. fev. inqilobi Yo. b. içida kuçlar nisbatining qayta guruxlanişini tezlaştirdi. Astasekin isloh qiliş tarafdorlari bölgan jadidlarga Abdulvohid Burhonov, islohot sohasida faol harakatlarni qöllovçi, nisbatan oz sonli yoş jadidlarga Fitrat yetakçilik qildi. Yo. b. Petrograddagi Muvaqqat hukumatga amirlikda demokratik islohotlar ötkazişni sörab, 2 marta telegramma yubordi, Fitrat va U. Pölatxöjayev Petrogradga jönatildi. Ular Rossiyadan maxsus komissiya kelayotgani sababli Orenburgdan Buxoroga qaytişdi. Rus rezidenti A. Ya. Miller Buxoroda U. Pölatxöjayev, A. Burhonov va b. b-n uçraşib, Yo. b. talablari b-n qiziqdi. Yo. b. yangi usul maktablari oçiş, matbuotga erkinlik beriş, xalq hukumati tuziş talablarini ilgari surdi. Buxoro amiri Olimxon Miller va uning yordamçisi Şulga tuzgan manifest matnini ayrim tuzatişlar b-n farmoni oliy tarzida e'lon qildi (1917 y. 7 apr.) Amir farmonida nufuzli kişilardan iborat majlis tuziş, davlat xazinasini ta'sis etiş va mamlakat byudjetini belgilaş, poytaxtda bosmaxona oçiş, sanoat va savdoni rivojlantiriş, soliklarni tartibga soliş, amaldorlar ustidan nazorat örnatiş va ularga moyana tölaş kabilar tilga olingan edi. Yo. b.ning Fitrat, Fayzulla Xöjayev va Usmon Xöjayev boşçiligidagi söl qanoti farmon e'lon qilingan kunning ertasiga Buxoro ş.da katta namoyiş uyuştirdi va Registonda miting ötkazdi (q. Buxoroda 1917 yil aprel namoyişi). 14 apr. da amir öz farmonini bekor qildi. Yo. b. endi amir hokimiyatiga qarşi yaşirin kuraş yöliga ötdi. Ular Buxoro ş.ni tark etişga majbur böldi va Yangi Buxoro (Kogon)ga kelib örnaşdi. Kogonda ular safiga Buxorodan avval çiqib ketgan yirik savdogar Muhiddin Mansurov öğillari (Abdulqodir, Amin, Isom Muhidsinov) va b. b-n kelib qöşildi. 1917 y. apr. vokealari Yo. b. partiyasi içidagi bölinişni çukurlaştirdi va unda A. Burhonov boşçiligidagi öng qanot vaqtinçalik ustun keldi. Keyinçalik Yo. b. partiyasidan qisman isloxrtlar ötkaziş tarafdori bölgan jadidlarning ulamolar b-n boğlangan Ikrom domla boşçiligidagi guruhi ajralib çikdi. Yo. b. safidan yirik sarmoyadorlar çiqib, unga köproq şahar kambağallari kirdi.

1917 y. okt.—noyab. oylarida Petrograd va Toşkentda sodir bölgan voqealar Buxoro amirligida katta akssado berdi. Toşkent va Farğonadagi jadidlar Turkistonda muxtoriyat e'lon qiliş uçun harakat qilgan bölsa, Yo. b. Buxoroda amirning istibdod tuzumiga karşi kuraşni davom ettirdi. Yo. b. partiyasi içida turli guruhlarning borligi, karaşlarning xilma-xilligi tufayli yagona dastur tuzişga ehtiyoj tuğildi. Markaziy qömita bu vazifani 1917 y. noyab. da Fitratga topşirdi. Fitrat bu paytda Samarqandda çiqayotgan «Hurriyat» gaz.ning boş muxarriri edi. Markaziy qömita Fitrat tomonidan 1918 y. yanv. da yozilgan Yo. b. partiyasining dasturini tasdikladi va islohot loyihasi sifatida e'lon qildi. Unda mamlakatda konstitutsiyaviy monarxiya örnatiş, Buxoroning iqtisodiy, siyosiy va harbiy mustaqilligini ta'minlaş, madaniy taraqqiyot, dehqonçilik va soliqtizimi masalalariga alohida e'tibor berildi, zamonaviy armiyani taşkil etiş, 2 yillik majburiy xarbiy xizmatni joriy qiliş, davlat hisobidan maktablar va oliy öquv yurtlari oçiş, 10 nozirlikdan iborat Nozirlar kengaşi tuziş taklif etildi. Fayzulla Xöjayev Fitrat loyihasining ança çeklanganligini tanqid qilib, unda boşqaruvning respublika usulini joriy etiş talab qilinmaganligini ta'kidladi. Okt. töntarişidan keyin sovet Rossiyasi b-n Buxoro örtasidagi munosabatlar yomonlaşdi. Qöqon ş.da faoliyat körsatayotgan Turkiston Muxtoriyati hukumatini qizil askarlar va arman daşnoqlarining qurolli kuçlari yordamida 1918 y. 19— 12 fev.da agdarib taşlagan bolşeviklar endi Buxoroda bir zarb b-n amirlik hokimiyatini ham tugatmoqçi edi. Ular şu maqsadda Fayzulla Xöjayev boşçiligidagi Yo. b.ni qöllabquvvatlaşdi. Yo. b. esa öz kuçlari b-n hukumatni qölga ololmasdi. 1918 y. fev. oyining oxirida Turkiston XKS raisi F. I. Kolesov Aşxoboddan Toşkentga kaytayotganda Kogon ş.da Yo. b. raxbarlari b-n uçraşib, amir hokimiyatiga qarşi kuraşda öz «xizmat»ini taklif qildi. Yo. b.ning 7 kişidan iborat inqilobiy qömitasi (rais—Fayzulla Xöjayev) tuzildi. Ana şunday murakkab bir vaziyatda Buxoroda 1918 y. mart fojialari sodir böldi (q. Kolesov voqeasi). Oqibatda 3 mingdan ortiq Yo. b. öldirildi. Buxorodan taşqari Ğijduvon, Şofirkon, Vobkent, Qoraköl tumanlari va Çorjöy, Xatirçi, Karmana, Qarşi, Şahrisabz bekliklarida ham minglab kişilar jadidliqda nohaq ayblanib, qatl etildi. Yo. b. amirlik hududidan darxrl çiqib ketişga majbur böldi va Turkiston respublikasidan siyosiy boşpana söradi. Sovet Turkistoni rahbarlari Yo. b.ga noxuş munosabatda böddi. Muhojirlikdagi Yo. b.ning köpçiligi oçarçilik natijasida qirilib ketdi. Yo. b. partiyasida ğoyaviy tuşkunlik, guruhbozlik va parokandalik yuz berdi. Muhojirlikning dastlabki davrida (1918 y. mart—iyun) F. Xöjayev Yo. b. qömitasining raisi sifatida safdoşlarini işga joylaştiriş va moddiy jihatdan ta'minlaş b-n faol şuğullandi. Toşkentda 1918 y. apr.— may oylarida U. Pölatxöjayev boşçiligida Yo. b.ning söl eserlar guruhi taşkil topdi. Samarqanddagi şunday guruhga Otaulla Xöjayev rahbarlik qildi (bu guruh 1918 y. 25 sent. gaça işladi). Muhojirlikning 2davrida (1918 y. örtalaridan to 1919 y. gaça) RSFSR va Turkiston Millatlar işi böyiça komissarliklari krşida Yo. b.ning bölimlari oçildi, Fayzulla Xujayev Turkiston respublikasining RSFSR hukumati huzuridagi muxtor vakolatxonasida Yo. b. partiyasining bölimini taşkil qildi (1918 y. okt.). Buxoro amirligida demokratik ğoyalarni tarğib qiliş uçun Yo. b. tomonidan oyida 2 marta özbek va tojik tillarida jur. naşr etila boşlandi. 1918 y. 16 noyab. da Moskvada Yo. b.ning Turkiston MIKdagi muxtor vakolatxonasi yiğilişida Fayzulla Xöjayev tayyorlagan dastur (programma) kabul kilindi. Unda Buxorodagi ijtimoiy tuzum va xalq ahvoli yoritildi, Buxorodagi amir hukumatini ağdarib taşlaş uçun taşviqotçi xodimlar tarbiyalaş, Buxoro va Turkiston xalklari b-n aloqa boğlaş, amirga qarşi xalq közğolonini tayyorlaş va unga rahbarlik qiliş, qözğolonçilarni qurolyaroğ b-n ta'minlaş masalalari közda tutildi. Yo. b.ning maqsadi — Buxoroda demokratik xalq respublikasi örnatiş, deb e'lon etildi. 1919 y. örtalariga kelib, Yo. b.ning Toşkent, Samarqand, Mari, Karki, Kattaqörğonda bölimlari va Kogonda şahar byurosi tuzildi. Şu yil dek.gaça ularning 3 marta qurultoyi çaqirildi. 1920 y. yanv.da Toşkentda Fayzulla Xöjayev boşçiligida inqilobçi Yo. b. partiyasi Turkiston Markaziy byurosi taşkil etildi. 1920 y. 15 apr.dan Yo. b. partiyasining organi «Uçqun» gaz. çika boşladi (muxarrir — Fayzulla Xöjayev). U Toşkentda çop qilinib, Buxoroda maxfiy ravişda tarkatildi. Inqilobçi Yo. b. partiyasining Turkiston Markaziy byurosi 1920 y. 13— 14 iyundagi birlaşgan konferensiyasida F. Xujayev tuzgan dasturni kabul qildi. Dastur «Zulmga qarşi birlaşingiz!» degan şior va kiriş qismi b-n boşlanadi. Bu qismda Buxoroning umumiy ahvoli va Yo. b.ning asosiy maqsadlari, 2qismida esa Yo. b.ning amaliy takliflari, islohot va mamlakatni idora qilişni taşkil etiş rejasi bayon etildi. Şariat—adliya işlarini olib borişning negizi deb e'tirof kilindi. Dasturda amirlikni qurol kuçi b-n ağdarib taşlaş va Buxoroni demokratik xalq respublikasi deb e'lon qiliş talabi qöyiladi. Katta boylar qölidagi yerlarni musodara qiliş, bepul boşlanğiç ta'lim joriy etiş, q. x., hunarmandçilik, içki va taşqi savdoning ahvolini yaxşilaş yölida amaliy çoratadbirlar köriş zarurligi ta'kidlanadi. Markaziy byuro Buxoro xalqi va askarlariga karata özbek va tojik tillarida «Xitobnoma» çiqarib, amir hokimiyatini ağdarib taşlaş uçun xalq qözğoloni boşlaşga da'vat qildi. 17.000 nusxa xitobnoma va 10.000 nusxa partiya dasturi tarkatildi. Yo. b. taşkilotlari butun amirlik hududi böylab tuzilgan, hatto Eski Buxoroda uning 12 şö'basi mavjud edi. Bolşeviklar Yo. b.dan amirlik hokimiyatini ağdarişda foydalandi. Yo. b. ham taktik maqsadlarni közlagan holda bolşeviklar b-n yaqinlaşdi. 1920 y. 2 sent. da Turkfront qömondoni M. V. Frunze boşçiligidagi qizil askarlar keskin janglardan söng Buxoro ş.ni bosib oldi (q. Buxoro bosqini). Amir Olimxon hokimiyati ağdarib taşlandi. Xalq Nozirlar Şörosi, Inqilobiy qömita va BKP MKning umumiy yiğilişida (1920 y. 14 sent.) 9 kişidan iborat Butun Buxoro inqilobiy qömitasi (raisi— Abdulqodir Muhiddinov) va respublika hukumati — 11 kişidan iborat Xalq Nozirlar Şörosi (raisi — Fayzulla Xöjayev) tuzildi (q. Buxoro Xalq Sovet Respublikasi). Yo. b. öz islohotçilik ğoyalarini yangi hukumatdagi faoliyati davomida amalga oşirişga harakat qildi. Buxoroda amirlik tuzumini ağdarib taşlaşdek öz tarixiy vazifasini bajargan Yo. b. partiyasining a'zolari 1920 y. 11 sent.da umumiy asosda Buxoro kompartiyasi safiga kirdi. Yo. b. partiyasining ayrim a'zolari (Usmonxöja Pölatxöjayev, Abdulhamid Oripov va b.) keyinçalik Buxorodagi istiqlolçilik harakati saflariga ötib, kizil askarlarga karşi kuraşda katnaşdi. 1923 y. iyunda Moskvaning qat'iy talabi b-n Otaulla Xöjayev (taşqi işlar noziri), Fitrat (maorif noziri), Sattor Xöjayev (moliya noziri), Muinjon Aminov (Ekoso raisi) va b. sobiq Yo. b. lavozimlaridan olinib, Buxoro davlati hududidan çiqarib yuborildi. Yo. b. safidagi jadidlarning deyarli hammasi 30y.larning örtalarida qatağon qilindi.

Ad.: Ainiy S, Buxoro inqilobi tarixi uçun materiallar, M., 1926; Xöjayev F. Buxoro inqilobining tarixiga materiallar, T., 1997; Fayzulla Xöjayev hayoti va faoliyati haqida yangi mulohazalar, T., 1997; Jadidçilik: islohot, yangilaniş, mustaqillik va taraqqiyot uçun kuraş, T., 1999; Özbekistonning yangi tarixi, 2kitob [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Turkestan v naçale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Alimova D. A., Djadidizm v Sredney Azii. Puti obnovleniya, reformi, borba za nezavisimost, T., 2000; Rajabov Q. K., Mustaqil Turkiston fikri uçun mujodalalar, T., 2000; Buxoro: tarix sahifalari, Buxoro, 1999; Tarix şohidligi va saboqlari, T., 2001; Özbekiston davlatçiligi tarixi oçerklari, T., 2001; Gafarov N., Istoriya kulturnoprosvetitelskoy deyatelnosti djadidov v Buxarskom emirate, Xudjand, 2000.

Qahramon Rajabov.

Q.: Buxoro bosqini, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi, Buxoroda 1917 Yil Aprel Namoyişi, Kolesov voqeasi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЁШ БУХОРОЛИКЛАР Бухоро амирлигидаги жадидлар партияси (фирқаси). Дастлаб «Тарбияи атфол» («Болалар тарбияси») махфий жамияти шаклида тузилган. 1910—20 й.ларда «Ё. б.» партияси деб аталган. Унга тараққийпарвар зиёлилар, савдогарлар ва шаҳар камбағаллари вакиллари кирган. Улар бошида мавжуд амирлик тузуми доирасида демократик ислоҳотлар ўтказиш, конституциявий монархия ўрнатиш орқали амирнинг мутлақ ҳокимлигини чеклаб қўйиш тарафдори бўлган. Абдулвоҳид Бурҳонов, Мукаммил Бурҳонов, Садриддин Айний, Усмонхўжа Пўлатхўжаев (Усмон Хўжа), Отаулла Хўжаев, Аҳмаджон Ҳамдий (Абусаидов), Ҳомидхўжа Меҳрий, Муса Саиджонов, Мирзо Сирож Ҳаким Ё. б.нинг дастлабки ташкилотчилари эди. Кейинчалик унинг фаолиятида Фитрат, Файзулла Хўжаев ва Муҳиддин Мансуров катта роль ўйнашди. Ё.б. иқтидорли ёшларни Истанбул, Қозон, Уфа, Боқчасаройга ўқишга жўнатди. Улар партиянинг моддий маблағи ҳисобидан таълим олишган. Файзулла Хўжаев ва Муҳиддин Мансуров партияга катта маблағ ажратган. Истанбулда «Бухоро таълими маориф жамияти» ташкил қилиниб, жамият аъзолари Туркистонда маориф тизимини ривожлантиришда муҳим ишлар қилишди. Жамиятнинг кўмаги б-н Фитрат ва б. тараққийпарварларнинг асарлари Истанбулда нашр қилиниб, Туркистон минтақасига тарқатилди. Ё. б.нинг мақсади янги усул мактабларини очиш, болаларнинг саводини тезроқ чиқариш, ижтимоий онгини ўстириш, мактаб, Мадраса, ўқув тизимини ислоҳ қилиш эди. Бухорода бошланган ҳаракат тезда Шахрисабз ва Каркигача тарқалди. 1912 й. Бухорода дастлабки газ.лар — тожик тилида «Бухоройи шариф» ва ўзбек тилида «Турон» чика бошлади. Газ.ларни моддий жиҳатдан таъминлаш ва нашр ишларини йўлга қўйишда Муҳиддин Мансуров ва Мирзо Сирож Ҳаким муҳимрольўйнашди. Бироқ 1913 й. янв. да бу газ.ларнинг фаолияти рус маъмурлари томонидан тақиқлаб қўйилди. Истанбулда таълим олган кўплаб бухороликларнинг юртига кайтиши б-н маориф ишлари яна жонланди. 1914 й.дан бошлаб Ё. б. маърифатчиликдан сиёсат соҳасига ўтдилар. Ё. б. амирлик тузумини ислоҳ қилиш тўғрисида дадил фикрлар б-н майдонга чиқишди. Уларнинг ижтимоий, сиёсий, маърифатпарварлик фаолияти партия мазмунида эндиликда янгича мақсад ва йўналиш касб этди. Бухорода «Маърифат» кутубхонаси ва «Баракат ширкати» тузилиб, улар китоблар нашр қилиш ва хорижда чиқарилган турли адабиётлар, газ. ва жур.ларни Бухорода тарқатиш б-н шуғулланадилар. Бу ишларда А. Бурҳонов, А. Ҳамдий, Мирзо Сирож Ҳаким фаоллик кўрсатишди. Бироқ уларнинг маърифатпарварлик интилишлари аввал амир Абдулаҳад, сўнгра унинг ўғли Олимхон томонидан катта қаршиликка учради. 1917 й. фев. инқилоби Ё. б. ичида кучлар нисбатининг қайта гурухланишини тезлаштирди. Астасекин ислоҳ қилиш тарафдорлари бўлган жадидларга Абдулвоҳид Бурҳонов, ислоҳот соҳасида фаол ҳаракатларни қўлловчи, нисбатан оз сонли ёш жадидларга Фитрат етакчилик қилди. Ё. б. Петрограддаги Муваққат ҳукуматга амирликда демократик ислоҳотлар ўтказишни сўраб, 2 марта телеграмма юборди, Фитрат ва У. Пўлатхўжаев Петроградга жўнатилди. Улар Россиядан махсус комиссия келаётгани сабабли Оренбургдан Бухорога қайтишди. Рус резиденти А. Я. Миллер Бухорода У. Пўлатхўжаев, А. Бурҳонов ва б. б-н учрашиб, Ё. б. талаблари б-н қизиқди. Ё. б. янги усул мактаблари очиш, матбуотга эркинлик бериш, халқ ҳукумати тузиш талабларини илгари сурди. Бухоро амири Олимхон Миллер ва унинг ёрдамчиси Шульга тузган манифест матнини айрим тузатишлар б-н фармони олий тарзида эълон қилди (1917 й. 7 апр.) Амир фармонида нуфузли кишилардан иборат мажлис тузиш, давлат хазинасини таъсис этиш ва мамлакат бюджетини белгилаш, пойтахтда босмахона очиш, саноат ва савдони ривожлантириш, соликларни тартибга солиш, амалдорлар устидан назорат ўрнатиш ва уларга мояна тўлаш кабилар тилга олинган эди. Ё. б.нинг Фитрат, Файзулла Хўжаев ва Усмон Хўжаев бошчилигидаги сўл қаноти фармон эълон қилинган куннинг эртасига Бухоро ш.да катта намойиш уюштирди ва Регистонда митинг ўтказди (қ. Бухорода 1917 йил апрель намойиши). 14 апр. да амир ўз фармонини бекор қилди. Ё. б. энди амир ҳокимиятига қарши яширин кураш йўлига ўтди. Улар Бухоро ш.ни тарк этишга мажбур бўлди ва Янги Бухоро (Когон)га келиб ўрнашди. Когонда улар сафига Бухородан аввал чиқиб кетган йирик савдогар Муҳиддин Мансуров ўғиллари (Абдулқодир, Амин, Исом Муҳидцинов) ва б. б-н келиб қўшилди. 1917 й. апр. вокеалари Ё. б. партияси ичидаги бўлинишни чукурлаштирди ва унда А. Бурҳонов бошчилигидаги ўнг қанот вақтинчалик устун келди. Кейинчалик Ё. б. партиясидан қисман ислохртлар ўтказиш тарафдори бўлган жадидларнинг уламолар б-н боғланган Икром домла бошчилигидаги гуруҳи ажралиб чикди. Ё. б. сафидан йирик сармоядорлар чиқиб, унга кўпроқ шаҳар камбағаллари кирди.

1917 й. окт.—нояб. ойларида Петроград ва Тошкентда содир бўлган воқеалар Бухоро амирлигида катта акссадо берди. Тошкент ва Фарғонадаги жадидлар Туркистонда мухторият эълон қилиш учун ҳаракат қилган бўлса, Ё. б. Бухорода амирнинг истибдод тузумига карши курашни давом эттирди. Ё. б. партияси ичида турли гуруҳларнинг борлиги, карашларнинг хилма-хиллиги туфайли ягона дастур тузишга эҳтиёж туғилди. Марказий қўмита бу вазифани 1917 й. нояб. да Фитратга топширди. Фитрат бу пайтда Самарқандда чиқаётган «Ҳуррият» газ.нинг бош мухаррири эди. Марказий қўмита Фитрат томонидан 1918 й. янв. да ёзилган Ё. б. партиясининг дастурини тасдиклади ва ислоҳот лойиҳаси сифатида эълон қилди. Унда мамлакатда конституциявий монархия ўрнатиш, Бухоронинг иқтисодий, сиёсий ва ҳарбий мустақиллигини таъминлаш, маданий тараққиёт, деҳқончилик ва солиқтизими масалаларига алоҳида эътибор берилди, замонавий армияни ташкил этиш, 2 йиллик мажбурий харбий хизматни жорий қилиш, давлат ҳисобидан мактаблар ва олий ўқув юртлари очиш, 10 нозирликдан иборат Нозирлар кенгаши тузиш таклиф этилди. Файзулла Хўжаев Фитрат лойиҳасининг анча чекланганлигини танқид қилиб, унда бошқарувнинг республика усулини жорий этиш талаб қилинмаганлигини таъкидлади. Окт. тўнтаришидан кейин совет Россияси б-н Бухоро ўртасидаги муносабатлар ёмонлашди. Қўқон ш.да фаолият кўрсатаётган Туркистон Мухторияти ҳукуматини қизил аскарлар ва арман дашноқларининг қуролли кучлари ёрдамида 1918 й. 19— 12 фев.да агдариб ташлаган большевиклар энди Бухорода бир зарб б-н амирлик ҳокимиятини ҳам тугатмоқчи эди. Улар шу мақсадда Файзулла Хўжаев бошчилигидаги Ё. б.ни қўллабқувватлашди. Ё. б. эса ўз кучлари б-н ҳукуматни қўлга ололмасди. 1918 й. фев. ойининг охирида Туркистон ХКС раиси Ф. И. Колесов Ашхободдан Тошкентга кайтаётганда Когон ш.да Ё. б. рахбарлари б-н учрашиб, амир ҳокимиятига қарши курашда ўз «хизмат»ини таклиф қилди. Ё. б.нинг 7 кишидан иборат инқилобий қўмитаси (раис—Файзулла Хўжаев) тузилди. Ана шундай мураккаб бир вазиятда Бухорода 1918 й. март фожиалари содир бўлди (қ. Колесов воқеаси). Оқибатда 3 мингдан ортиқ Ё. б. ўлдирилди. Бухородан ташқари Ғиждувон, Шофиркон, Вобкент, Қоракўл туманлари ва Чоржўй, Хатирчи, Кармана, Қарши, Шаҳрисабз бекликларида ҳам минглаб кишилар жадидлиқда ноҳақ айбланиб, қатл этилди. Ё. б. амирлик ҳудудидан дархрл чиқиб кетишга мажбур бўлди ва Туркистон республикасидан сиёсий бошпана сўради. Совет Туркистони раҳбарлари Ё. б.га нохуш муносабатда бўдди. Муҳожирликдаги Ё. б.нинг кўпчилиги очарчилик натижасида қирилиб кетди. Ё. б. партиясида ғоявий тушкунлик, гуруҳбозлик ва парокандалик юз берди. Муҳожирликнинг дастлабки даврида (1918 й. март—июнь) Ф. Хўжаев Ё. б. қўмитасининг раиси сифатида сафдошларини ишга жойлаштириш ва моддий жиҳатдан таъминлаш б-н фаол шуғулланди. Тошкентда 1918 й. апр.— май ойларида У. Пўлатхўжаев бошчилигида Ё. б.нинг сўл эсерлар гуруҳи ташкил топди. Самарқанддаги шундай гуруҳга Отаулла Хўжаев раҳбарлик қилди (бу гуруҳ 1918 й. 25 сент. гача ишлади). Муҳожирликнинг 2даврида (1918 й. ўрталаридан то 1919 й. гача) РСФСР ва Туркистон Миллатлар иши бўйича комиссарликлари кршида Ё. б.нинг бўлимлари очилди, Файзулла Хужаев Туркистон республикасининг РСФСР ҳукумати ҳузуридаги мухтор ваколатхонасида Ё. б. партиясининг бўлимини ташкил қилди (1918 й. окт.). Бухоро амирлигида демократик ғояларни тарғиб қилиш учун Ё. б. томонидан ойида 2 марта ўзбек ва тожик тилларида жур. нашр этила бошланди. 1918 й. 16 нояб. да Москвада Ё. б.нинг Туркистон МИКдаги мухтор ваколатхонаси йиғилишида Файзулла Хўжаев тайёрлаган дастур (программа) кабул килинди. Унда Бухородаги ижтимоий тузум ва халқ аҳволи ёритилди, Бухородаги амир ҳукуматини ағдариб ташлаш учун ташвиқотчи ходимлар тарбиялаш, Бухоро ва Туркистон халклари б-н алоқа боғлаш, амирга қарши халқ кўзғолонини тайёрлаш ва унга раҳбарлик қилиш, қўзғолончиларни қуроляроғ б-н таъминлаш масалалари кўзда тутилди. Ё. б.нинг мақсади — Бухорода демократик халқ республикаси ўрнатиш, деб эълон этилди. 1919 й. ўрталарига келиб, Ё. б.нинг Тошкент, Самарқанд, Мари, Карки, Каттақўрғонда бўлимлари ва Когонда шаҳар бюроси тузилди. Шу йил дек.гача уларнинг 3 марта қурултойи чақирилди. 1920 й. янв.да Тошкентда Файзулла Хўжаев бошчилигида инқилобчи Ё. б. партияси Туркистон Марказий бюроси ташкил этилди. 1920 й. 15 апр.дан Ё. б. партиясининг органи «Учқун» газ. чика бошлади (мухаррир — Файзулла Хўжаев). У Тошкентда чоп қилиниб, Бухорода махфий равишда таркатилди. Инқилобчи Ё. б. партиясининг Туркистон Марказий бюроси 1920 й. 13— 14 июндаги бирлашган конференциясида Ф. Хужаев тузган дастурни кабул қилди. Дастур «Зулмга қарши бирлашингиз!» деган шиор ва кириш қисми б-н бошланади. Бу қисмда Бухоронинг умумий аҳволи ва Ё. б.нинг асосий мақсадлари, 2қисмида эса Ё. б.нинг амалий таклифлари, ислоҳот ва мамлакатни идора қилишни ташкил этиш режаси баён этилди. Шариат—адлия ишларини олиб боришнинг негизи деб эътироф килинди. Дастурда амирликни қурол кучи б-н ағдариб ташлаш ва Бухорони демократик халқ республикаси деб эълон қилиш талаби қўйилади. Катта бойлар қўлидаги ерларни мусодара қилиш, бепул бошланғич таълим жорий этиш, қ. х., ҳунармандчилик, ички ва ташқи савдонинг аҳволини яхшилаш йўлида амалий чоратадбирлар кўриш зарурлиги таъкидланади. Марказий бюро Бухоро халқи ва аскарларига карата ўзбек ва тожик тилларида «Хитобнома» чиқариб, амир ҳокимиятини ағдариб ташлаш учун халқ қўзғолони бошлашга даъват қилди. 17.000 нусха хитобнома ва 10.000 нусха партия дастури таркатилди. Ё. б. ташкилотлари бутун амирлик ҳудуди бўйлаб тузилган, ҳатто Эски Бухорода унинг 12 шўъбаси мавжуд эди. Большевиклар Ё. б.дан амирлик ҳокимиятини ағдаришда фойдаланди. Ё. б. ҳам тактик мақсадларни кўзлаган ҳолда большевиклар б-н яқинлашди. 1920 й. 2 сент. да Туркфронт қўмондони М. В. Фрунзе бошчилигидаги қизил аскарлар кескин жанглардан сўнг Бухоро ш.ни босиб олди (қ. Бухоро босқини). Амир Олимхон ҳокимияти ағдариб ташланди. Халқ Нозирлар Шўроси, Инқилобий қўмита ва БКП МКнинг умумий йиғилишида (1920 й. 14 сент.) 9 кишидан иборат Бутун Бухоро инқилобий қўмитаси (раиси— Абдулқодир Муҳиддинов) ва республика ҳукумати — 11 кишидан иборат Халқ Нозирлар Шўроси (раиси — Файзулла Хўжаев) тузилди (қ. Бухоро Халқ Совет Республикаси). Ё. б. ўз ислоҳотчилик ғояларини янги ҳукуматдаги фаолияти давомида амалга оширишга ҳаракат қилди. Бухорода амирлик тузумини ағдариб ташлашдек ўз тарихий вазифасини бажарган Ё. б. партиясининг аъзолари 1920 й. 11 сент.да умумий асосда Бухоро компартияси сафига кирди. Ё. б. партиясининг айрим аъзолари (Усмонхўжа Пўлатхўжаев, Абдулҳамид Орипов ва б.) кейинчалик Бухородаги истиқлолчилик ҳаракати сафларига ўтиб, кизил аскарларга карши курашда катнашди. 1923 й. июнда Москванинг қатъий талаби б-н Отаулла Хўжаев (ташқи ишлар нозири), Фитрат (маориф нозири), Саттор Хўжаев (молия нозири), Муинжон Аминов (Экосо раиси) ва б. собиқ Ё. б. лавозимларидан олиниб, Бухоро давлати ҳудудидан чиқариб юборилди. Ё. б. сафидаги жадидларнинг деярли ҳаммаси 30й.ларнинг ўрталарида қатағон қилинди.

Ад.: Аиний С, Бухоро инқилоби тарихи учун материаллар, М., 1926; Хўжаев Ф. Бухоро инқилобининг тарихига материаллар, Т., 1997; Файзулла Хўжаев ҳаёти ва фаолияти ҳақида янги мулоҳазалар, Т., 1997; Жадидчилик: ислоҳот, янгиланиш, мустақиллик ва тараққиёт учун кураш, Т., 1999; Ўзбекистоннинг янги тарихи, 2китоб [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Туркестан в начале XX века: к истории истоков национальной независимости, Т., 2000; Алимова Д. А., Джадидизм в Средней Азии. Пути обновления, реформы, борьба за независимость, Т., 2000; Ражабов Қ. К., Мустақил Туркистон фикри учун мужодалалар, Т., 2000; Бухоро: тарих саҳифалари, Бухоро, 1999; Тарих шоҳидлиги ва сабоқлари, Т., 2001; Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари, Т., 2001; Гафаров Н., История культурнопросветительской деятельности джадидов в Бухарском эмирате, Худжанд, 2000.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.