Tehron

Tehron (forsça: تهران) — Eronning poytaxti va eng yirik şahri, Tehron ostoni ma'muriy markazi. Şahar Eronning şimolida, Elburs toği etagida, Kaspiy dengizi qirğoğidan taxminan 90 km janubda joylaşgan.

Qaziş işlari hozirgi Tehron örnida aholi manzilgohlari mil. av. 6-ming yillikda mavjud bölganini körsatadi. Dastlab Tehron qadimiy Rey şahri yaqinidagi qişloq bölgan va uning iqtisodi asosan qişloq xöjaligiga tayangan. 1228-yilda möğullar Reyni vayron qilgaç, uning aholisi Tehronga qoçgan. Muhammad Zakariya Gazviniy 1275-yilgi yozmalarida Tehronni «asosiy savdo şahri» deb ta'riflagan (rus tilidagi Vikipediyada — «muhim savdo şahri»). 1404-yil iyulida Samarqandga ketayotgan ispan elçisi Ruy Gonsales de Klavixo Tehronga kelgan.

1553–1554-yillarda Safaviylar şohi Taxmasib I Tehronda bozor va devor qurdirgan. 18-asrda Zend hukmdori Karim Xon şaharda saroy va davlat idoralari qurişni buyurgan, ammo poytaxt vazifalari Şerozga berilgan. 1786-yil 12-martda Moxammed Xon Kajar Tehronga kirib, poytaxtni şu yerga köçirgan. Fetx Ali-şoh davrida Marmar saroyi va Şoh masjidi qurilgan; 1830-yilda aholi 150 ming kişiga yetgan. 1870-yilda Nasriddin-şoh davrida şaharda eng yirik qayta quriş boşlanib, uzunligi 19 km bölgan sakkiz burçakli yangi devor barpo etilgan; 1897-yilda aholi 250 ming kişidan oşgan.

1925-yilda taxtga Rizo Pahlaviy çiqdi va 1930-yillarda şahar yana qayta qurildi: Nasriddin devorlari buzilib, örniga keng köçalar solindi. 1943-yilda Tehronda SSSR, AQSH va Buyuk Britaniya rahbarlarining konferensiyasi ötdi. 1969-yilda Şemiran şahar tarkibiga kirdi. 1978-yil sentabrida şoh hukumatiga qarşi namoyişlar boşlandi; 1979-yil 16-yanvarda şoh Erondan çiqib ketdi, 1-fevralda Ruhulloh Homayniy qaytib keldi. Eron–Iroq uruşida Tehron 1985-yildan raketa zarbalariga uçradi. 2001-yilda metropoliten işga tuşirildi, 2007-yilda Milad minorasi qurilişi yakunlandi.

Şahar Elburs toği tizmasidagi Toçal toğining janubiy yonbağrida joylaşgan. Şimoliy tuman (Şemiran) dengiz sathidan 2000 m gaça balandlikda, janubiy çekkalari (Rey, Sultonobod) Kavir toşloq çöliga yaqin. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, şahar hududida balandlik farqi deyarli 700 m (janubda 1100 m dan şimolda 1800 m gaça), maydoni taxminan 1550 km². Şimoliy tumanlarda iqlim salqin va nam, janubda issiq va quruq. Yillik yoğin miqdori — 240 mm. Şahar havosi ifloslangan; rus tilidagi Vikipediyaga köra, şahar hokimiyati ma'lumotlariga binoan 2006-yilda smog keltirib çiqargan kasalliklar 10 ming aholining ölimiga sabab bölgan.

Şahar aholisi soni haqida ma'lumotlar turliça: özbekça Vikipediyada şahar çegarasida 8,7 millionga yaqin, atrofdagi şaharçalar bilan 13 million (norasmiy hisobda 16 million); inglizça Vikipediyada şaharda taxminan 9 million, metropoliten hududda 16,8 million. Aholining katta qismi taşqaridan kelganlar (özbekça Vikipediyaga köra — 60%). Fors tilidan keyin eng köp tarqalgan til — ozarbayjon tili; şuningdek, kurd, mozandaron, gilyon, lur, baluj, turkman, arab, arman, ossuriy jamoalari mavjud. Aholining köpçiligi musulmon.

Tehron Eronning siyosiy, iqtisodiy, transport va savdo markazi hisoblanadi. Şaharda avtomobil, elektronika, harbiy sanoat, yengil sanoat, qand, sement va kimyo sohalari rivojlangan. Şahar mato va gilamlari bilan ham maşhur. Sanoat korxonalari asosan şahar janubi va ğarbida joylaşgan. Şaharga xizmat qiluvçi transport tarmoğiga Imom Xomeyniy xalqaro aeroporti, Mehrobod aeroporti, temir yöl vokzali, metropoliten, tezkor avtobus tizimi va avtomagistrallar kiradi.

Tehronda Jahon merosi obyekti — Qajarlar davridagi Golestan saroyi, şuningdek Masoudiya, Sa'dobod, Niavaran va Marmar saroy majmualari bor. Sayid Ismoil Imomzodasi şahardagi arxitekturaning eng qadimgi yodgorligi sifatida körsatiladi. Maşhur inşootlar orasida 1971-yilda Fors imperiyasining 2500 yilligi munosabati bilan qurilgan Ozodlik (Azadi) minorasi, 2007-yilda qurib bitkazilgan Milad minorasi va 2014-yilda oçilgan Tabiat köprigi bor. 2016-yilda Tehron şahar kengaşi 6-oktabrni «Tehron kuni» deb e'lon qilgan.