Zaporojye viloyati

Zaporojye viloyati — Ukrainaning janubi-şarqida, Dnepr daryosining quyi oqimida joylaşgan viloyat. Ma'muriy markazi va eng yirik şahri — Zaporojye. Rusça Vikipediyaga köra, viloyat ğarbda Xerson, şimolda Dnepropetrovsk viloyati, şarqda Donetsk viloyati bilan çegaradoş, janubdan esa Azov dengizi suvlari bilan öralgan. Boşqa yirik şaharlari qatorida Melitopol, Berdyansk, Energodar va Tokmak tilga olinadi.1

ÖzME'ga köra, viloyat 1939-yil 10-yanvarda taşkil etilgan. Rusça Vikipediya uning Ukraina SSR tarkibidagi Dnepropetrovsk viloyatining janubi-şarqiy tumanlari ajratib olinişi natijasida tuzilganini, 1944-yilda esa ğarbiy qismi alohida Xerson viloyatiga aylantirilganini qayd etadi.

ÖzME viloyat maydonini 27,2 ming km² deb körsatadi; rusça Vikipediyada bu raqam 27,1 ming km² (mamlakatda 9-örin). ÖzME 1997-yil uçun aholini 2059,2 ming kişi deb bergan, uning asosiy qismi ukrainlar bölib, ruslar, bolgarlar va boşqa xalqlar ham yaşaydi. Rusça Vikipediyaga köra, 2022-yil boşida aholi soni taxminan 1,6 million kişi deb baholangan. Ensiklopediya yozilgan paytda viloyat 18 tuman, 13 şahar va 20 şaharçadan iborat bölgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 2022-yilda Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirişi natijasida viloyatning bir qismi Rossiya qöşinlari nazoratiga ötgan, Rossiya esa 30-sentabrda uni öziga qöşib olganini e'lon qilgan; bu da'vo xalqaro miqyosda tan olinmagan holat sifatida baholanadi.

Viloyat yuzasi asosan tekislik bölib, ÖzME uni bir oz örqirli deb ta'riflaydi. Janubda u Qora dengiz böyi pasttekisligiga ulanib ketadi, janubi-şarqda esa balandligi 200—220 metrga yetadigan Azov böyi qirlari joylaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, Azov dengizi qirğoği böylab dengiz suvi yuvib keltirgan uzun va tor qumli tillar çözilgan, hududning şimoldan janubga uzunligi 208 km, ğarbdan şarqqa esa 235 km.

Iqlim mö'tadil kontinental: yoz issiq, qiş unçalik qattiq emas va qor kam yoğadi. ÖzME'ga köra, iyulning örtaça harorati 22—24°, yanvarniki esa −4...−5° atrofida, yillik yoğin 300—450 mm, vegetatsiya davri 210 kun davom etadi. Rusça Vikipediya iqlimning quruqligini alohida ta'kidlaydi va yiliga örtaça 225 kun quyoşli bölişini qayd etadi.

Asosiy suv yöli — Dnepr; rusça Vikipediyaga köra, hududdan jami 109 daryo oqib ötadi, Dneprda esa bir neça suv ombori qurilgan. Tuproqlar asosan unumdor qoratuproq. Hudud daşt zonasida yotadi, tabiiy daşt ösimliklari faqat jarlar va soyliklarda saqlanib qolgan; örmon va butazorlar maydonning 3,4 foizini egallaydi. Hayvonot olamidan tulki, malla quyon, böri, quşlardan bedana, yovvoyi ördak va törğaylar uçraydi. Yer ostida granit, temir va marganes rudasi zaxiralari bor.

Rusça Vikipediyaga köra, hududga odamlar bundan 31—32 ming yil ilgari kelib örnaşgan. Miloddan avvalgi 7-asrdan Şimoliy Qora dengiz böyi skiflar qölida bölgan, keyin bu yerlarda ketma-ket xunlar, avarlar, xazarlar, peçeneglar va qipçoqlar hukmronlik qilgan. 1223-yildagi Kalka jangidan söng daştlar Oltin Orda va Qrim xonligi ta'siriga tuşgan. 15-asr oxirida kazaklar paydo bölgan, 1552-yilda Kiçik Xortitsa orolida Zaporojye seçlarining ilk namunasi bölgan qörğon barpo etilgan. 18-asrdagi rus-turk uruşlaridan keyin hudud Rossiya imperiyasi guberniyalari tarkibiga kirgan.

ÖzME'ga köra, viloyat iqtisodida qora va rangli metallurgiya yetakçi bölgan. Energetika Dneproges, Zaporojye GRES va issiqlik elektr stansiyalariga tayangan. Elektrometallurgiya, titan-magniy, alyuminiy, ferroqotişma işlab çiqariş korxonalari, Belozyorsk temir ruda koni asosidagi kon sanoati faoliyat körsatgan. Maşinasozlik ham keng rivojlangan, jumladan avtomobil motorlari, transformatorlar, kabellar, yöl va qişloq xöjaligi maşinalari işlab çiqarilgan. Kimyo, neft kimyosi, quriliş materiallari, oziq-ovqat va yengil sanoat tarmoqlari ham bölgan.

Qişloq xöjaligi ğallaçilik va göşt-sut çorvaçiligiga ixtisoslaşgan: kuzgi buğdoy, bahorgi arpa va kungaboqar asosiy ekinlar, suğoriladigan yerlarda sabzavot yetiştiriladi, boğdorçilik va tokçilik rivojlangan. Azov dengizida baliq ovlanadi. ÖzME ma'lumotiga köra, viloyatda 7 oliy öquv yurti, 3 teatr va 70 dan ortiq muzey faoliyat körsatgan.