Abdulmumin (Şayboniy)
SaqlaşBoşqa nomlari: Abdulmumin · Abdulmumin (Şeybaniy) · Abd-al-Mumin ibn Abd-Al·lah
Öqiş: 2 daqiqa
Abdulmöminxon (1568–1598) — özbek şayboniylar sulolasining ön ikkinçi vakili, Balx xonligi xoni (1582–1598). 1598-yilda Buxoro xonligida hukmronlik qilgan, bor-yöği olti oy hokimiyatda qolib, fitna qurboni bölgan.
Kelib çiqişi
13Abdulmöminxon Abdullaxon II ning yagona öğli va merosxöri edi. U Özbek xonligi asosçisi Abulxayrxonning avlodi hisoblanadi.
Balx xonligi xoni
131582-yil 19-sentabrda Balxga hokim etib tayinlangan, 1583-yildan keçiktirmay otasining merosxöri deb e'lon qilingan va „kiçik xon“ faxriy unvoniga ega bölgan. U paytda taxminan 15 yoşda edi, şuning uçun unga amir Jankeldibiy otaliq etib tayinlangan. Balx 1598-yildagi vafotigaça uning qölida qoldi.
Balxning çegarasi Amudaryo böylab ötgan, janubda Hindukuş dovoni bilan tutaşgan. Termiz va Kölob 1587-yilgaça Buxoroga böysungan. Hirot qölga kiritilib, Qulbobo Kökaldoşga berilganidan söng Abdullaxon II öğli bilan munosabatni yomonlaştirmaslik uçun unga Termiz va Kölobni bergan.
Madaniy siyosati
13Abdulmöminxon davrida Balxda katta quriliş işlari olib borildi. U taşqi şahar devorining şikastlangan janubi-ğarbiy qismini tikladi, Xöja Ukkaş va Uşturxar darvozalarini tiklatdi, Xoja Abu-Nasr Parsa maqbarasi-masjidi, Xoja Ukkaş maqbarasi va Janbaz bobo bozori gumbazining rekonstruksiyasini nazorat qildi. Dah Şayx darvozasining qurilişi ham unga tegişli deb hisoblanadi.
Harbiy faoliyati
131584-yil fevralidan Balx merosini Toxariston va Badaxşon hisobiga kengaytira boşladi. 1586-yilda Xuttalyon olindi, 1589-yilga kelib şayboniylar Badaxşon va Toxaristonda temuriylar hukmronligiga çek qöydi. Şayboniylarga qarşi çiqqan Muhammad Zamon Mirzo mağlub etildi.
1589-yilda otasining ruxsati bilan Xurosonga yuriş boşladi. Maşhad aprelda qamal qilinib, sentabrda egallandi. 1591-yil oxiriga kelib şayboniylar Xurosonda yigirmadan ortiq şaharni, jumladan Nişopur, Jom, Sebzevar va Kayenni nazorat qildi. Safaviylar qarşi hujumlari natijasida bir qança şaharlar qayta qöldan ketdi; Nişopur 1594-yilda qaytarib olindi. Xuroson Abdullaxon II vafotigaça şayboniylar qölida qoldi.
Otasi bilan nizo
131596–1598-yillarda Abdullaxon II bilan munosabatlar bir neça bor keskinlaşdi. Abdulmöminxon otasidan mustaqil bölişga intilgani, ular örtasida qurolli töqnaşuv yuz berganligi aytiladi. Hofiz Taniş Buxoriy uni oqlab, ayblovlarni tuhmat deb atagan va tuhmatçilar boşliği sifatida Qulbobo Kökeldoşni körsatgan. V. V. Bartold fikriça, u qarigan otasiga nisbatan ham xuddi şunday mavqega intilgan. Ruhoniylarning aralaşuvi oçiq uruşning oldini olgan.
Buxoro xoni va ölimi
13Abdullaxon II vafotidan söng Samarqandda Buxoro taxtiga ötirdi va da'vogar qolmasligi uçun amakivaççalarini öldirişni buyurdi. Zamondoşlari uni qat'iy, ammo haddan taşqari şafqatsiz va şubhali deb ta'riflagan. 1598-yil iyulida otasining sobiq safdoşlari fitnasi natijasida Zomin yaqinida öldirildi.
Uning vafotidan söng şayboniylarning istilolari boy berilib, hokimiyat aştarxoniylar sulolasiga ötdi. Örta Osiyo manbalari uni Movarounnahrning oxirgi şayboniy hukmdori deb ataydi, ammo Xovors, Len-Pul va Bosvord fikriça, şayboniylar tarixi amakivaççasi Pirmuhammadxon II bilan tugaydi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Abdulmumin (Şayboniy) // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1504 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAbdulmumin (Şayboniy). (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1504
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1504
Zamondoşlari
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q2820905wikidata.org · P569 (Yulian taqvimi), P19, P570, P20
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.