Amir

Amir (arabça: أمير) — harbiy qömondon, noib, viloyat hokimi yoki hokimiyatga ega boşqa şaxsni bildiruvçi arabça unvon va mansab. Söz arabça «amr qilmoq, buyurmoq» ma'nosidagi ildizdan kelib çiqqan.

Ilk islom davrida amirlar qöşin qömondonlari, armiyaning alohida qismlari boşliqlari va zabt etilgan viloyatlardagi noiblar bölgan. Noib etib köpinça zabt etuvçi laşkarboşilar tayinlangan. Umaviylar davrida ma'muriy va moliyaviy vazifalar bir-biridan aniqroq ajrala boşlagan. Şunga qaramay köp amirlar viloyatlarda keng vakolatga ega bölib, harbiy, ma'muriy, sud va moliyaviy hokimiyatni özida birlaştirişi mumkin edi. Şarqiy ölkalarda mahalliy aholi amirni ayrim hollarda mahalliy hukmdor yoki podşoh deb qabul qilgan.

Amir unvoni bilan boğliq boşqa mansablar ham bölgan:

• amir al-umaro («amirlar amiri») — Abbosiylar qöşinlarining boş qömondoni; inglizça manbaga köra, bu lavozimni Abbosiy xalifa al-Rodiy Ibn Roik uçun joriy qilgan;
• amir al-hajj — Makkaga boruvçi hojilar guruhining boşliği;
• Movarounnahr xonliklarida Amir ul-umaro va Amiri şikor mansablari bölgan.

Önlik tizimdagi ayrim musulmon qöşinlarida amir harbiy daraja hisoblangan. Masalan, Boburiylar Hindistonida amirlar 1000 otliq askarga boşçilik qilgan.

Xalifalarga Umar ibn al-Xattobdan boşlab «Amir al-möminin» («Möminlar Amiri») unvoni berilgan. Keyinçalik bu unvonni Fotimiylar, Kordova amirlari va Muvahhidlar ham olgan. Murobitlar va Marinidlar «amir al-muslimin» («musulmonlar amiri») unvonini qabul qilgan.

Abbosiylar davrida amir deb xalifaning oliy hokimiyatini tan olgan hokimlar, xalifalikka nomigagina qaram sobiq noiblar (ağlabiylar, tuluniylar, tohiriylar) hamda qurol kuçi bilan davlat barpo etgan mustaqil hokimlar (safforiylar, ğaznaviylar, buvayhiylar) atalgan. 10-asrdan ularni sultonlar deb ham ataganlar. 10-asr oxiri — 11-asr boşida amir deb turli tabaqaga mansub hokimlar va laşkarboşilar (Ayyubiylar, Mamluklar davlatlarida va boşqalarda) nomlangan. 755-yil oxirida Abdurrahmon Ispaniyada Kordovani egallab, özini amir deb e'lon qilgan; Kordova amirligi uning avlodlari davrida mustaqil davlatga aylangan. Granada amirligi (1232–1492) Nasriylar sulolasi tomonidan boşqarilgan.

Oltin Örda, söngra Movarounnahr va Eronda möğullar istilosidan keyin amir deb uluslar boşliqlari (bek yoki nöyon ma'nosida) atalgan. Örta Osiyoda xonlar amir unvonini köpinça qabila va uruğ boşliqlariga möljallab bergan. Xon faqat Çingizxon avlodidan böla olgani uçun, çingiziy bölmagan çeksiz hokimiyatli hukmdorlar (masalan, Amir Temur) amir unvoni bilan çeklanişga majbur bölgan. Temuriy şahzodalar Amirzoda («amir öğli») deb atalgan; «mirzo» uning qisqargan şakli.

18-asr oxiridan Buxoro xonligi hukmdorlari özlarini amir deb ataganlar. Rus tilidagi maqolaga köra, manğitlar bu unvonni harbiy sarkarda ma'nosida emas, möminlar hukmdori ma'nosida qöllab, Buxoroning islomdagi örnini ta'kidlagan. Safaviylar Eronida amir viloyat hokimlari (qabila boşliqlari, xonlar, sultonlar) bölgan. Afğonistonda bu unvonni Döstmuhammadxondan boşlab barakzoylar sulolasi hukmdorlari olgan.

Hozirgi davrda Qatar va Kuvayt monarxlari amir unvonini saqlab qolgan. Saudiya Arabistonida amir hukmron sulolaning şahzodalari hisoblanadi. Bahrayn monarxi 2002-yilda unvonini amirdan şohga özgartirgan.