Amir Şohmurod

Muhammad Şohmurod (Amir Şohmurod, Amiri Ma'sum) — Buxoro amirligi hukmdori (1785—1800), Manğitlar özbek sulolasining vakili. Uning hayoti va faoliyati haqidagi ma'lumotlar manbalarda ba'zi jihatlarda bir-biridan farq qiladi.

Şohmurod Muhammad Doniyolbiy otaliqning tönğiç öğli bölib, otasi uni erkalab Begijon deb atagan. Özbekça Vikipediyada u 1741-yili Buxoroda tuğilgan deyiladi; rus tilidagi Vikipediya ham 1741-yilni körsatib, tuğilgan joyni Kermina deb yozadi. Ingliz tilidagi Vikipediyada esa 1749-yil va Kermina keltirilgan. Özbekiston milliy ensiklopediyasida ham 1749-yil körsatilganini özbekça maqola qayd etadi. Vafot sanasi ham turliça: özbek va rus manbalarida 1800-yil 30-noyabr, ingliz manbasida 1799-yil. Şajarasi manbalarda Çovuşboy — Keldiyorbiy — Xudoyqulibiy — Xudoyorbiy otaliq — Doniyolbiy otaliq — Şohmurod tarzida keltiriladi. Rus va ingliz manbalariga köra, onasi qönğirot uruğidan edi.

Şohmurod ilmga qiziqqan, bir neça yil madrasada öqigan, arabça va forsçani bilgan. U mujaddidiya-naqşbandiya tariqatiga mansub bölib, şayx Muhammad Safarning muridi bölgan. Özbekça maqolaga köra, yoşligida hammollik qilib kun keçirgan, otasi tayinlagan maoşdan voz keçgan. Qarşida yaşagan yillarida şayx Jonmuhammad Kölobiyning ta'sirida bölgan.

Otasi davrida mamlakatda soliqlar oğirlaşgan, 1784-yilda Buxoroda qözğolon bölgan. Şohmurod Karmana, Qarşi va Samarqandda hokimlik qilgan. Özbekça maqolada yozilişiça, 1785-yilda Davlat qöşbegi va qozikalon Sayyid Nizomiddinxöja şariatni buzgani va xalqqa zulm qilgani uçun qatl etilgan. Doniyolbiy vafotidan söng Şohmurod 1785-yil 10-iyunda taxtga ötirgan, „xon“ unvonini bekor qilib, özini amir deb e'lon qilgan; şundan mamlakat rasman Buxoro amirligi deb ataladigan bölgan.

Özbekça maqolada moliya, sud, ma'muriy va harbiy sohalarda islohotlar ötkazgani aytiladi. Şariatga zid soliqlar bekor qilingan, amaldorlarning unvon va mansablari tartibga solingan, qadimgi vaqf hujjatlari qayta köçirtirilgan. Rus manbasiga köra, u haşamatli saroyni bekor qilib, qirq qozi ötiradigan sud zalini taşkil etgan va bir neça soliqni (çet el tovarlari soliği, jizya va zakotdan taşqari) bekor qilgan. Birinçi yili pul islohoti ötkazilib, tangalarda ilk bor „amir“ unvoni paydo bölgan.

Şohmurod aholisi kamaygan Samarqandni qayta qurdirgan: 24 ta mavze barpo etib, şarqiy viloyatlardan köplab oilalarni köçirgan. Marv yaqinida Islomobod şahrini qurdirgan. Rus manbasiga köra, 1788-yilda Çorviloyat yerlarini qaytargan, 1793-yilda Balxni egallagan. Ingliz manbasida Marvdagi Qajar hokimligiga qarşi yuriş va uning 1788-yilda töliq zabt etilgani qayd etilgan. U Usmonli va Rossiya imperiyalari bilan aloqa örnatgan.

Şohmurod oddiy turmuş keçirgani uçun Amiri Ma'sum — „begunoh amir“ deb atalgan. Özbekça maqolada uning şaxsi ziddiyatli ekani va mualliflar turliça fikr bildirgani ta'kidlanadi. Rus manbasiga köra, u Işon Imlo qabristoniga dafn etilgan, qabri 1930-yillarda buzilgan. Taxtni öğli Haydar egallagan. Ahmad Doniş uni asr yangilovçilari qatoriga kiritgan. Hozir Samarqanddagi köçalardan biri uning nomi bilan ataladi.