Bionika
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Bionika (yunonça bion — «hayot unsuri», «yaşovçi») — tirik organizmlarning tuzilişi, xossalari va hayot faoliyati tamoyillarini örganib, ularni texnik qurilmalar va tizimlar yaratişda qöllaydigan amaliy fan yönalişi. ÖzME uni Biologiya va Kibernetika tutaşgan joyda vujudga kelgan yönaliş sifatida ta'riflaydi. Rusça Vikipediyaga köra, bionika Fizika, Kimyo va muhandislik fanlari — elektronika, navigatsiya, aloqa, protezlaş, dengizçilik bilan ham çambarças boğliq.12
Atama va tarix
13ÖzME'ga köra, bionika 20-asrning ikkinçi yarmida mustaqil yönaliş sifatida şakllangan. Inglizça Vikipediyaga köra, «bionika» atamasini amerikalik Jek Stil 1958-yil avgustida taklif qilgan; u «biologiya» va «elektronika» sözlarining qöşilmasidan iborat. Bunga yaqin «biomimetika» (yunonça bios — «hayot» va mimesis — «taqlid») atamasini 1950-yillarda Otto Şmitt kiritgan va hozir ingliz tilidagi adabiyotda köproq aynan u işlatiladi.
Tabiatdan andoza oliş ğoyasi ança qadimiy. Rusça va Inglizça Vikipediyaga köra, Leonardo da Vinçi qanot qoqib uçadigan apparat — ornitopter loyihasini quşlarni kuzatib işlagan. 18-asr oxirida Luidji Galvani nerv va muskullarni örganib, biologiya bilan fizika örtasidagi boğliqlikni körsatgan. Kibernetikaning paydo bölişi tirik organizm va maşinada boşqaruv hamda aloqa tamoyillarining umumiyligini örganişga turtki bergan.
Asosiy yönalişlari
13Rusça Vikipediya bionikaning uç yönalişini ajratadi: tirik tizimlardagi jarayonlarni örganuvçi biologik bionika, bu jarayonlarning matematik modellarini tuzuvçi nazariy bionika va şu modellarni muhandislik masalalariga tatbiq etuvçi texnik bionika.
ÖzME bionikaning asosiy masalalari qatoriga nerv tizimida axborotning qayta işlaniş usullari, sezgi a'zolarining tuzilişi, hayvonlarning yöl topiş, möljal oliş va lokatsiya qobiliyatlari hamda foydali iş koeffitsiyenti juda yuqori bölgan bioenergetik jarayonlarni kiritadi. ÖzME ta'kidlaşiça, nerv tizimi signallarni aniq qabul qilişi, işonçliligi, ixçamligi va energiyani tejab sarflaşi bilan elektron hisoblaş maşinalaridan ustun turadi.
Amaliy natijalar
13ÖzME'ga köra, sezgi a'zolarini örganiş yoruğlik, harorat va elektr maydonini sezuvçi ixçam datçiklar, harakatlanuvçi jismni kuzatuvçi asboblar yaratişga yordam bergan; hid biliş a'zosi tamoyillari havo yoki suvdagi juda oz miqdordagi moddalarni aniqlaydigan qurilmalarga asos bölgan. Tez suzuvçi hayvonlar terisini örganiş tezyurar kemalar loyihasida, suyaklar tuzilişini örganiş esa yengil va puxta konstruksiyalar yaratişda qöl kelgan.
Inglizça Vikipediya boşqa maşhur misollarni keltiradi. Şveytsariyalik muhandis Jorj de Mestral 1948-yilda itining yünğiga yopişib qolgan qariqiz mevalarini kuzatib, «yopişqoq» tasma-ilgakni ixtiro qilgan. Perşi Şou 1935-yilda mişuk közining nur qaytaruvçi qatlamini örganib, yöl qaytargiçlarini yaratgan. Lotos bargining suvni itaruvçi xossasi ifloslanmaydigan böyoqlarga, delfinlar terisi qayiq korpuslariga, hayvonlarning ekolokatsiyasi esa sonar va ultratovuş tekşiruviga ilhom bergan. Hisoblaş texnikasida sun'iy neyronlar, neyron tarmoqlar va «töda intellekti» usullari ham bionika ğoyalari bilan boğliq.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Bionika // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2942 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APABionika. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2942
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2942
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Бионикаru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Bionicsen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 2-jild, 351-b.manbaa.uz · ÖzME, 2-jild, 351-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.