Forob

Forob — Toşkentdan şimoli-ğarbda, Aris daryosining Sirdaryoga quyiliş joyida joylaşgan qadimiy voha va şahar. Hozir bu hudud Qozoğiston tarkibida. ÖzME'ga köra, voha daryoning ikkala sohilini egallagan, Forob şahrining özi esa Sirdaryoning öng qirğoğida bölgan. Forob buyuk faylasuf Al-Forobiy va Javhariyning vatani sifatida maşhur. Rusça va inglizça Vikipediya Forobni keyinçalik Otrar nomi bilan tanilgan şahar bilan bir deb hisoblaydi.12

ÖzME'ga köra, örta asr arab geograflari asarlarida şahar nomi «Borob», fors manbalarida esa «Porob» şaklida uçraydi. Rusça Vikipediyada bu nom suğdçadan «daryoning narigi qirğoği», ya'ni «daryo orti» ma'nosida izohlanadi: suğd şahri Forob Sirdaryoning Suğdga nisbatan qarama-qarşi, öng sohilida joylaşgan. Şu manbada şaharning boşqa nomlari sifatida Tarband, Turarband va Turar ham keltiriladi.

Arab tarixçisi Ibn Havqalning yozişiça, Forob vohasining uzunligi ham, kengligi ham bir kunlik yöl çamasida bölgan, yerlarining bir qismi şörxok va botqoqlardan iborat edi. Vohada Forobdan taşqari Vosij va Kadar şaharlari ham bölgan. ÖzME'ga köra, Istaxriy va Ibn Havqal bu hududni nohiya, Maqdisiy rustoq, Yoqut Hamaviy esa viloyat deb atagan. Maqdisiy Sirdaryo suvi har yili Forob va unga tutaş yerlarni 30 farsaxgaça masofada bosganini yozgan.

Dastlab vohaning boş şahri Vosij hisoblangan, keyinroq markaz Forobga köçgan. Kadar şahri Vosijdan 2 farsax narida joylaşgan.

ÖzME'ga köra, 9—12-asrlarda Forob mintaqaning eng yirik iqtisodiy va madaniy markazlaridan biriga aylangan. Şahar ark, şahriston va raboddan iborat bölgan. Şahristonning tört darvozasi bölib, uni ikki katta köça kesib ötgan, jome masjidi ham şu yerda joylaşgan. Bozor dökonlarining köpçiligi rabodda, ya'ni şahar devoridan taşqarida edi.

Rusça Vikipediyaga köra, Qoraxoniylar davrida bu yerda tanga zarb qiluvçi zarbxona işlagan, 13-asr boşida esa şahar Xorazmşohlar davlati tarkibiga kirgan. Xorazmşoh Alouddin Muhammadning 1210—1211-yillarda zarb etilgan mis tangalarida «Forob», keyingi tangalarida esa «Otrar» yozuvi uçraydi.

ÖzME'ga köra, 1219—1220-yillarda şahar Çingizxon qöşinlari tomonidan vayron qilingan. Rusça Vikipediyaga köra, qamal olti oy davom etgan. Şahar 15-asrda qayta tiklangan; 1405-yil yanvarda Amir Temur Xitoyga yuriş boşida şu yerda vafot etgan.

Forob örta asrlarda köplab olimlar yetişib çiqqan maskan sifatida tanilgan. ÖzME uni Forobiy va Javhariyning vatani deb körsatadi. Rusça Vikipediya bu yerdan çiqqan olimlar qatorida Abu Nasr Forobiy, astronom Abbos Javhariy va tilşunos Işoq Forobiyni sanaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, şahar xarobalari hozir Qozoğistonning Turkiston viloyatidagi Otrar tumanida, Aris daryosining quyi oqimida joylaşgan. Ular Turkiston şahridan 57 km janubda turadi. Arxeologik qazişmalar 1969-yildan keyin boşlangan.

ÖzME Forob nomli ikkinçi şaharni ham qayd etadi: u örta asrlarda Amudaryoning öng qirğoğida joylaşgan bölib, manbalarda Farabr va Firabr şakllarida uçraydi.