Javhariy
SaqlaşBoşqa nomlari: Abu Nasr Ismoil Ibn Hammod Al-Forobiy · Ismail ibn Hammad al-Jawhari
Öqiş: 2 daqiqa
Abu Nasr Ismoil ibn Hammod al-Javhariy (al-Forobiy) — örta asrlarda yaşagan tilşunos va arab tili leksikografi. U «Tojul-luğa va sahohul-arabiya» nomli luğati bilan tanilgan.
Hayoti
13Javhariy taxminan 940-yilda Turkistondagi Forob (Otror) şahrida tuğilgan. Rus Vikipediyasiga köra, u turkiy kelib çiqişga ega bölgan; ba'zi manbalarda tuğilgan yili 933 deb ham körsatiladi. Özbek Vikipediyasi ma'lumotiga köra, u vatandoşi Toyisiy Ibrohim Forobiy va boşqa allomalardan ta'lim olgan.
Tahsil joylari haqidagi ma'lumotlar bir xil emas. Özbek Vikipediyasida uning Iroq, Jazira va Misrga borib, arab tili grammatikasini uzoq muddat örgangani aytiladi. Rus va ingliz Vikipediyalariga köra esa u arab tilini avval Bağdodda, söng Hijoz arablari orasida örgangan; ingliz manbasida bunga qöşimça ravişda Forobdagi dastlabki ta'lim ham tilga olinadi. Keyin Xurosonning şimoliy qismiga — Damğon, söngra Nişopurga joylaşgan.
Vafoti
13Javhariy Nişopurda vafot etgan. Uç manbaning uçalasida ham u uçişga urinib halok bölgani aytiladi. Özbek Vikipediyasiga köra, u 1002-yilda qöllariga ulkan qanotlar boğlab, tomdan sakragan. Rus Vikipediyasida masjid tomidan uçişga urinib halok bölgani, bunga Abbos ibn Firnasning avvalgi parvozi ta'sir qilgan bölişi mumkinligi yoziladi. Ingliz Vikipediyasida ham masjid tomi tilga olinadi va u Ibn Firnasdan keyin bunday uriniş qilgan ikkinçi şaxs sifatida körsatiladi. Vafot yili özbek va rus manbalarida 1002, ingliz manbasida 1002 yoki 1008 deb berilgan.
Ilmiy merosi
13Javhariyning asosiy asari — arab tilining izohli luğati «Tojul-luğa va sahohul-arabiya» («Nutq toji va arab tilining töğri sözlari»). U qisqaça «as-Sihoh» nomi bilan ham maşhur. Luğatda taxminan 40 000 luğat maqolasi bor. Rus Vikipediyasiga köra, asar Nişopurda yozilgan; ingliz Vikipediyasida u muallif vafotigaça tugallanmagani va uni şogirdi yakunlagani qayd etiladi. Ingliz manbasiga köra, luğatda sözlar ildizining oxirgi harfi böyiça alifbo tartibida joylaştirilgan.
Özbek Vikipediyasida asar tilşunoslik fanida Feruzobodiy (1329–1414) luğatidan keyingi eng mukammal kitoblardan biri sifatida ta'riflanadi. «As-Sihoh» örta asr arab luğatlarining asosiylaridan biri hisoblanadi, uning materiallari keyingi luğatlarga, jumladan Ibn Manzurning «Lisonul-arab» asariga kiritilgan. Asarga köplab şarhlar yozilgan, qisqartirilgan va kengaytirilgan variantlari tuzilgan, u fors va turk tillariga tarjima qilingan.
Naşrlari
13Asarning töliq naşrlari Tabrizda (1854) va Qohirada (1865) çop etilgan. Ingliz Vikipediyasiga köra, E. Şeydius lotinça tarjima bilan naşrni boşlagan, biroq faqat bir qismi Xarderveykda (1776) çiqqan. 1729-yilda Ibrohim Mutafarriqa bosmaxonasida çop etilgan arab-turk luğati Javhariy luğati asosida tuzilgan va bu bosmaxonada bosilgan birinçi kitob bölgan. Qölyozma nusxalari Berlin, Qohira, Leyden, Parij, Sankt-Peterburg, Istanbul, Toşkent, Tabriz va boşqa şaharlardagi kutubxonalarda saqlanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Javhariy // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1285 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAJavhariy. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1285
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1285
Zamondoşlari
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q403498wikidata.org · 5 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.