Lev Gumilyov

Lev Nikolayeviç Gumilyov (1912-yil 1-oktabr — 1992-yil 15-iyun, Sankt-Peterburg) — rus tarixçisi, etnolog, şarqşunos va geograf, etnogenezning passionarlik nazariyasi muallifi. U Yevrosiyo köçmançi xalqlari — xunnlar, qadimgi turklar, xazarlar va möğullar tarixiga bağişlangan asarlari bilan keng tanilgan. ÖzME'ga köra, u Sarskoye Seloda tuğilgan; rusça Vikipediya esa tuğilgan joyini Sankt-Peterburg deb körsatadi.1

Gumilyov rus şoirlari Nikolay Gumilyov va Anna Axmatovaning yagona farzandi edi. Rusça Vikipediyaga köra, u 1931-yildan geologik va arxeologik ekspeditsiyalarda qatnaşgan, 1934-yilda Leningrad universitetining tarix fakultetiga kirgan.

ÖzME'ga köra, 1930–1950-yillarda Gumilyov sovet hokimiyatining ta'qibiga uçragan. Rusça Vikipediyaga köra, u jami tört marta hibsga olingan: 1938-yilda beş yilga hukm qilinib, Norilskda jazo ötagan, 1944-yilda armiyaga çaqirilib, Berlin operatsiyasida qatnaşgan. Uruşdan söng universitetni sirtdan tamomlagan (ÖzME bu yilni 1946 deb beradi) va 1948-yilda nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan. 1949-yilda yana qamoqqa olinib, ön yilga hukm qilingan va 1956-yilda oqlangan.

Ozodlikka çiqqaç, u bir neça yil Ermitajda işlagan. ÖzME'ga köra, 1961-yildan Leningrad universiteti qoşidagi Geografiya ilmiy-tadqiqot institutida ilmiy xodimdan yetakçi ilmiy xodimgaça bölgan lavozimlarda işlagan. U 1961-yilda tarix fanlari doktori, 1974-yilda geografiya fanlari doktori darajasini olgan; rusça Vikipediyaga köra, ikkinçi doktorlik darajasini oliy attestatsiya komissiyasi tasdiqlamagan.

ÖzME'ga köra, Gumilyov inson va etnoslarning biologik va ijtimoiy tabiati haqidagi ta'limotni yaratgan. Uning fikriça, etnoslarning paydo bölişi va rivojlanişida «passionarlik» — ayrim kişilarda biokimyoviy energiya ortişi natijasida faollik va intiluvçanlikning keskin kuçayişi — hal qiluvçi rol öynaydi va tarix rivojiga kuçli ta'sir körsatadi.

Rusça Vikipediyaga köra, Gumilyovning ilmiy merosi 12 monografiya va 200 dan ortiq maqoladan iborat. Markaziy Yevrosiyoning davriy namlaniş nazariyasi va köçmançilar tarixini ommalaştiriş uning fanga qöşgan katta hissasi hisoblanadi; tarixiy qaraşlarida u yevrosiyoçilikka yaqin ğoyalarni ilgari surgan. Şu bilan birga, bir qator olimlar passionarlik nazariyasini ilmiy asosga ega emas deb tanqid qiladi.

Gumilyov turkiy, möğul, slavyan va Yevrosiyoning boşqa xalqlari tarixiga oid yirik tadqiqotlar yaratgan. Uning maşhur asarlari orasida «Xunnu» (1960), «Bahrom Çubin jasorati» (1962), «Xazariyaning kaşf etilişi» (1966), «Qadimgi turklar» (1967), «Uydirma podşolikni izlab» (1970), «Xitoydagi xunnlar» (1974), «Etnogenez va Yer biosferasi» (1979), «Qadimgi Rus va Buyuk Daşt» (1989) bor.

ÖzME'ga köra, sovet totalitar tuzumining ta'qiblari tufayli olimning asarlari uzoq yillar naşr etilmay kelgan, keyinçalik esa köplab xorijiy tillarga tarjima qilingan. U Şarq tillarini mustaqil örgangan va özbek, tatar, puştu, tojik, turkman va hind adabiyotidan köp tarjimalar qilgan. YUNESKO boşçiligida ötkazilgan arxeologiya va tarix böyiça xalqaro anjumanlarda qatnaşgan.