Al-Bağoviy

Abu Muhammad al-Husayn ibn Mas'ud ibn Muhammad al-Farro al-Bağoviy (oddiygina al-Bağoviy) — Xurosonda yaşagan fors sunniy ulamosi. U mufassir, muhaddis va şofi'iy faqih bölgan.

Uning nisbasi tuğilgan joyi bilan boğliq. Ingliz tilidagi maqolaga köra, Yoqut al-Hamaviyning yozişiça, bu qişloqda tuğilgan bir qança olimlar ham şu nisbaga ega bölgan. U Ibn al-Farro yoki al-Farro nomi bilan ham tanilgan; bu „movutçi“ yoki „movutçining öğli“ degan ma'noni anglatadi. Olimlar bu nisba uning öz kasbiga yoki otasining kasbiga işora qiladimi, degan masalada ixtilof qilgan.

Tuğilgan yili haqida manbalar bir-biriga mos kelmaydi. Rus tilidagi maqolada 1041 yoki 1044 yil körsatilgan. Ingliz tilidagi maqolaga köra, Yoqut al-Hamaviy uni 433 hijriy yil jumodul-ulo oyida (1042 yil yanvar) tuğilgan deb yozgan, keyingi manbalar — Toşköprizoda va az-Zirikliy esa 436 hijriy yilni keltirgan. Barça manbalarga köra, uning vatani Hirot va Marv oraliğidagi Xurosondagi Bagşur (Bag) şahri hisoblanadi.

U fiqhni şofi'iy ulamosi qozi Husayn ibn Muhammad al-Marvaruziydan örgangan va undan hadis ham olgan. Ustozlari orasida Abu Amr Abdulvohid al-Maliyhiy, Abul Hasan ad-Dovudiy, Abu Bakr Ya'qub as-Sayrafiy, Abu Bakr Muhammad ibn Haysam at-Turobiy hamda Abul Qosim al-Quşayriy va Abul Hasan ibn Yusuf al-Juvayniy ham zikr qilinadi. Ibn as-Subkiy uning Bağdodga safar qilmaganini ta'kidlagan, Ibn Tağriberdi esa hadis eşitiş uçun turli joylarga borganini yozgan.

Ingliz tilidagi maqolada aytilişiça, u dindorligi bilan maşhur bölgan va tahoratsiz dars bermagan. U dunyo tirikçiligiga ahamiyat bermay, faqat non yegan, qöşnilar şikoyat qilgaç, nonni yoğ bilan birga yeydigan bölgan. U odamlarni sunnat va klassik asarlarga amal qilişga undagan voizlardan edi. Şogirdlari orasida Fakhr ad-Din ar-Roziyning otasi Ziyoud-din al-Makkiy bor. Al-Bağoviy Marvarud şahrida vafot etgan: rus maqolasida 1122 yil, ingliz maqolasida 516 hijriy yil şavvol oyi (1123) körsatilgan. U ustozi qozi Husayn yonida Toliqon qabristoniga dafn etilgan.

Ibn Xallikon uni diniy ilmlar böyiça okean deb ta'riflab, „Din qöllab-quvvatlovçisi“ (Zahir ad-Din) deb atagan. U „Sunnatni tiriltiruvçi“ (Muhyi as-Sunna) nomi bilan ham tanilgan: rivoyatga köra, u tuşida payğambarning „Sen mening hadislarimga şarhlaring orqali mening sunnatimni tiriltirding“ deganini körgan, bu uning „Şarh as-Sunna“ asarini tuzişi tufayli bölgan. Şuningdek, u „Din ustuni“ (Rukn ad-Din) deb ham ataladi.

Uning eng maşhur asarlari — Qur'on tafsiri „Ma'alim at-Tanzil“ („Tafsir al-Bağoviy“) va hadislar töplami „Masabih as-sunna“. Rus tilidagi maqolaga köra, ikkinçi asar keyinçalik at-Tabriziy qöşimçalari bilan „Mişkat al-masabih“ nomi bilan tanilgan. Boşqa asarlari: „At-Tahzib fi fiqh al-imam aş-Şofi'iy“, „Şarh as-sunna“, „Al-Anvor fi şamoil an-nabiy al-muxtor“, „Al-Jamʼ bayn as-sahihayn“, „Kitob fi al-alfoz va-s-sunan“, „Kaşf al-manohij“ va „Al-Arba'in hadisan“. Şuningdek, ustozi qozi Husaynning fatvolar töplamini ham tuzgan.

Taqiy ad-Din as-Subkiy uning tanlovlarida çuqur tadqiqot va qisqa ifoda mujassam ekanini qayd etgan. Az-Zahabiy uni köp ilmli imom, hadis bilimdoni va şayxulislom deb ta'riflagan.