Togolok Moldo

Togolok Moldo (asl ismi Bayimbet Abdirahmanov; 1860-yil 10-iyun — 1942-yil 4-yanvar) — qirğiz şoiri, akyn, manasçi va xalq qöşiqlari muallifi. U Manas eposini ijro etgan, Semetey dostonining variantini aytib bergan.

Asl ismi Bayimbet Abdirahman uulu bölib, hayoti davomida rus tilida Bayimbet Abdirahmanov deb yuritilgan. Togolok Moldo nomi uning laqabi, keyinçalik doimiy taxallusi böldi. „Togolok“ dumaloq yuzli, „moldo“ esa ma'rifatli kişi degan ma'noni bildiradi. Rus tilidagi manbaga köra, laqab uning gavdali qiyofasi hamda öqiş-yozişni bilişi tufayli berilgan.

U hozirgi Norin viloyati Oq-Tola tumanidagi Kurtka qişloğida dehqon oilasida tuğilgan. Tuğilgan kuni haqida manbalar bir xil emas: uzbekça va inglizça Vikipediyada 10-iyun körsatilgan, rus Vikipediyasida esa 10-iyun, boşqa ma'lumotlarga köra 17-iyun deyiladi.

Otasi Abdirahman qirğiz lirikasini yaxşi bilgan va xalq oldida qöşiq aytgan. Bayimbet 9 yoşidan mahalliy mulla qoşida savod çiqargan, qişloq madrasasida öqigan. 14 yoşida otasidan ayrilib, bobosining ukasi, maşhur akyn va komuzçi Muzooke qölida tarbiyalangan. Tört yildan söng Muzooke ham vafot etgan, oila Jumgalga köçib, mahalliy manap qölida batraklik qilgan, keyin Çuy vodiysiga, Tokmok yaqinidagi Kara-Dobe qişloğiga ötgan. U yerda şoir tabiblik qilgan, bolalarga savod örgatgan, qirğiz va qozoq improvizator qöşiqçilari bilan tanişgan, Nizomiy, Navoiy, Firdavsiy, Hofiz va Abay asarlarini öqigan. Manas hikoyasini maşhur manasçi Tinibekdan örgangan.

1887-yilda Kurtkaga qaytgan. 1916-yilda manaplar ta'qibi tufayli hozirgi Töğuz-Torö tumanidagi Kol-Boor qişloğiga köçgan. 1923-yilda yana Kurtkaga qaytib, kolxozga birinçilardan bölib kirgan. 1936–1938-yillarda respublika Xalq maorif komissarligi qoşidagi ilmiy-tadqiqot institutiga qirğizlarning etnografiyasi, tarixi va folkloriga oid köp material topşirgan. 1942-yil 4-yanvarda vafot etgan va Oq-Tola tumanida, nomi bilan ataluvçi qişloq yaqiniga dafn etilgan.

Şe'r yozişni 14 yoşida boşlagan. Rus Vikipediyasiga köra, ijodi qirğiz folklori hamda tatar va qozoq tillarida naşr etilgan Şarq yozma adabiyotiga asoslangan. Yoşlik yillarida sevgi mavzusidagi asarlar yaratgan. Marsiya va nolalar (koşok, arman), satirik şe'r va dostonlari, jumladan „Kemçontoy“, „Babirkan“ (ikkalasi 1900), quşlar haqidagi allegorik asarlari bor. U qirğiz adabiyotida masal janrining asosçisi deb körsatiladi. Sovet hokimiyati davrida „Inqilob“ (1918), „Erkinlik“ (1919–1923), „Nasihat“ (1925) kabi asarlar yozgan. Ikkinçi jahon uruşi yillarida „Biz tayyormiz“ va „Ğalaba qilamiz“ (1941) qöşiqlarini yaratgan.

U Manas eposini ijro etgan, Semetey dostonini yozib borgan. Uning 2050 misraga yaqin Semetey varianti 1922-yilda Kayum Miftakov tomonidan yozib olingan; özi yozgan Manas varianti 2013-yilda, sanjira (nasabnoma) qölyozmasi 2009-yilda naşr etilgan. Şuningdek, „Şirdakbek“, „Janil-Mirza“, „Mendirman“ eposlari variantlarini, köplab rivoyat va maqollarni yozib olgan.

Birinçi kitobi — „Nasiyat“ dostoni 1925-yilda Moskvada çiqqan. 1938-yildan SSSR Yozuvçilar uyuşmasi a'zosi bölgan, „Hurmat belgisi“ ordeni bilan taqdirlangan.

Bişkekda unga haykal örnatilgan (haykaltaroş Olga Manuylova). Uning nomi qişloqlar, maktablar va köçalarga berilgan, portreti 20 qirğiz somlik banknotda tasvirlangan. Asarlari qirğiz va rus tillarida, 1958-yilda rus tilida „Tanlangan şe'rlar“ nomi bilan çop etilgan.