Muhammad Ali-xon
SaqlaşBoşqa nomlari: Muhammad Ali Khan
Öqiş: 2 daqiqa
Muhammad Alixon (Madalixon) — Qöqon xonligining Minglar sulolasidan çiqqan hukmdori. Umarxonning öğli bölib, xonlikni 1822-yildan 1841-yilgaça boşqargan.
Hayoti va taxtga çiqişi
1,3Umarxon va Nodiraning öğli. Tuğilgan yili manbalarda turliça körsatiladi: özbekça Vikipediyada taxminan 1803/06-yil, rusça Vikipediyada 1808-yil. Otasi 1822-yilda vafot etgaç, 13–14 yoşida taxtga ötirgan. Inglizça Vikipediyada yozilişiça, ayrim manbalarga köra yoşligi tufayli hokimiyatni aslida onasi Mohlaroyim boşqargan. Rusça maqolaga köra, hukmronligining boşida mingboşi Haqqulibiy katta ta'sirga ega bölgan, keyinroq u qatl etilgan.
Içki siyosat va madaniyat
1,3Özbekça maqolaga köra, uning davrida suğoriş işlari yölga qöyilgan va Toşkent yaqinida Xonariq qazilgan. Toşkent hokimi Laşkar quşbegi xonning yaqin maslahatçisi bölgan. Rusça va inglizça maqolalarda davlat işlarining tartibga solinişi, iqtisod, hunarmandçilik va savdoda ma'lum yuksaliş qayd etilgan.
Muhammad Alixon ğazallar yozgan. Rusça maqolada uning «xon» taxallusi bilan şe'r yozgani, kiçik devoni va bir neça şe'ri saqlanib qolgani, Fuzuliy asarlari ta'sirida «Layli va Majnun» dostoniga taqlid qila boşlagani aytilgan. Uning buyruği bilan xattotlar Alişer Navoiy asarlarini miniatyuralar bilan bezatib köçirgan, köplab tarixiy asarlar fors va arab tillaridan özbek tiliga tarjima qilingan. Maktab va madrasalar qurilgan, Qöqonning eski ördasi ta'mirlangan. Uning homiyligida Quva, Qöqon va Toşkentda öz nomi bilan atalgan madrasalar bunyod etilgan.
Taşqi siyosat
1,3Hukmronligi davrida xonlik hududini kengaytiriş siyosati davom etgan. Özbekça maqolaga köra, Qorategin butunlay, Darvoz, Şuğnon, Roşan va Vohon esa nomigagina zabt etilgan. Rusça maqolada 1834-yilda Qorategin, Kulob va Darvoz böysundirilgani yoziladi. 1826–1829-yillarda Qaşqarga bir neça yuriş uyuştirilgan. 1829-yilgi yurişdan keyin 70 mingga yaqin uyğur xon bilan birga qaytib, xonlik şaharlariga, jumladan Toşkentga joylaştirilgan. Qaşqarga qayta-qayta hujumlar natijasida Şarqiy Turkiston şaharlaridan boj yiğiş huquqi olingan.
Xon Rossiya, Buxoro, Xiva va Turkiya bilan diplomatik aloqada bölgan. 1828-yilda Qöqondan Sankt-Peterburgga elçilar borgan, 1830-yilda Qöqonga Rossiya elçisi Potanin kelgan.
Buxoro bilan uruşlar va oxiri
1,3Uning davrida Qöqon–Buxoro munosabatlari keskin yomonlaşgan. Rusça maqolaga köra, xonning otasining beva xotini bilan turmuş qurişi Buxoro amiri Nasrulloning noroziligiga sabab bölgan, elçilarning hibsga olinişi esa uruşga bahona bölgan. Inglizça maqolada uruşlar 1839-yilda Qöqon Buxoro yaqinida qörğon qurgani sababli boşlangani aytilgan. Uruşlarda xonlik mağlub bölgan; özbekça maqolaga köra, xon özini amirning noibi deb e'tirof etgan.
1841-yilning oktyabrida Qöqonda xon zulmiga qarşi xalq qözğoloni bölgan, noyabrda Muhammad Alixon ukasi Sulton Mahmud foydasiga taxtdan voz keçgan. 1842-yil aprelda Nasrulloh Qöqonni egallab, Muhammad Alixonni, ukasi Sulton Mahmudxonni va boşqalarni qatl ettirgan. Özbekça maqolada onasi Nodira ham qatl etilgani qayd etilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Muhammad Ali-xon // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1433 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMuhammad Ali-xon. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1433
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1433
Zamondoşlari
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q7223516wikidata.org · 4 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.