Islomxöja

Islomxöja (Said Islomxöja, 1872–1913) — Xiva xonligining boş vaziri va Xorazmda jadidçilik harakati öng oqimi rahbarlaridan biri. U xonlikni zamonaviylaştirişga urindi va 1913-yilda öldirildi.

Islomxöja 1872-yilda islom ruhoniylari vakili Said Ibrohimxöja oilasida tuğilgan. Ibrohimxöja 1889-yilda vafot etgan; uning tört öğli bölgan: Ismoilxöja, Islomxöja, Işonxöja va Muhammad Yoqubxöja. Islomxöja Xiva madrasasida tahsil olgan, ona özbek tilidan taşqari fors va turkman tillarini ham bilgan. Faoliyatini Xazorasp hokimi sifatida boşlagan.

Manbalarda uning boş vazir etib tayinlangan yili va yoşi turliça körsatilgan. Özbekça va rusça Vikipediyaga köra, u 1907-yilda 35 yoşida boş vazir bölgan. Inglizça Vikipediyada esa 1898-yil va 26 yoş körsatilgan. Öşa paytda xon Muhammad Rahimxon II edi. 1910-yilda uning örniga öğli Asfandiyorxon taxtga ötgaç, Islomxöjaning xonlikdagi örni yanada kuçaydi. Asfandiyorxon undan bir yoş katta bölgan. Islomxöja xonlik aholisi va hukmron elitaning bir qismi orasida ma'rifatli, dono va adolatli vazir sifatida maşhur bölgan.

Islomxöja Asfandiyorxon davrida xonlik delegatsiyasi tarkibida Sankt-Peterburg va Moskvada bir neça bor bölgan, Yevropa madaniyatiga xayrixoh bölgan. Xon ruxsati bilan Yevropa davlatlarining elçilari va delegatsiyalarini qabul qilgan. Uning sa'y-harakati va öz mablaği hisobidan paxta tozalaş zavodi, xonlikdagi birinçi elektr stansiya, kasalxona va dorixona, poçta, telegraf, jadid dunyoviy maktablari hamda rus maktabi qurilgan.

U Xorazm jadidlarining öng qanotiga boşçilik qilib, boylar, sanoatçilar va savdogarlarni birlaştirgan. Bu qanot monarxiyani saqlab qoliş tarafdori bölgan, biroq liberal va keng kölamli islohotlarni şart qilib qöygan. Islomxöja amaldorlarning özboşimçaligiga çek qöyiş va dehqonlar noroziligini oldini oladigan ma'muriy islohotlarni talab qilgan, ayrim şariat jazolariga qarşi çiqqan. Ensiklopedik ma'lumotga köra, u yer soliğini kamaytirişga harakat qilgan va 1910-yildagi islohot farmonini işlab çiqişda faol qatnaşgan. Xonlikka xizmatlari uçun „vaziri akbar“ unvoni berilgan.

U Xorazmda fotografiya va kino rivojiga hissa qöşib, rus va yevropalik mutaxassislarni Xivaga taklif qilgan hamda birinçi xorazmlik va özbek fotografi va kinooperatori Xudoybergen Devonovni qöllab-quvvatlagan.

1910-yilda Islomxöjaning sa'y-harakati va mablaği bilan Içan-qal'aning janubi-şarqida Islomxöja madrasasi va şu nomdagi minora majmuasi qurildi. Minora 44,6 metr balandlikda bölib, Xiva va butun xonlikning eng baland minorasi hisoblangan; Buxorodagi Minorai Kalondan biroz pastroq edi.

Islomxöjaning qizi Asfandiyorxonning xotinlaridan biri bölgan, ya'ni Islomxöja xonning qaynotasi edi. Öğillaridan faqat bittasining ismi ma'lum — Abdusalomxöja.

1910-yilda xonlik rahbariyati yer boşliqlari va ruhoniylar huquqlarini çeklovçi manifest e'lon qilişga majbur böldi. Bu xonlik konservativ qismining noroziligiga sabab böldi. Ba'zi ma'lumotlarga köra, ular Asfandiyorxonni Islomxöja xon hokimiyatiga tahdid solayotganiga işontirgan.

1913-yilda Asfandiyorxon uni saroyiga çaqirib, keçasi xufton namozidan keyin qöyib yuborgan. Islomxöja Öğlan Adiz-bobo qabristoni yonidagi saroyiga ketayotib, bir neça kişining hujumiga uçragan va piçoqlanib öldirilgan. Asfandiyorxon yiğlagan, söng qotillarning hammasini öldirişni buyurgan. „Yoş xivaliklar“ asosçisi Polvonniyoz Hoji Yusupovning yozişiça, qotillikning bevosita buyurtmaçisi Asfandiyorxonning özi bölgan. Keyinroq öğli Abdusalomxöja otib öldirilgan, yordamçisi Raim-Bergen esa tiriklayin kömilgan.

2018-yilda Islomxöja haqida „Islomxöja“ nomli tarixiy dramatik film premyerasi bölib ötdi. Senariy muallifi Jörabek Rözmetov, rejissyori Jahongir Ahmedov.