Andorra

Andorra (rasmiy nomi — Andorra knyazligi) — Yevropaning janubi-ğarbida, Pireney toğlarining şarqiy qismida, Fransiya bilan Ispaniya oraliğida joylaşgan, dengizga çiqiş yöli bölmagan davlat. Yevropaning mitti davlatlaridan biri; Yevropa Ittifoqiga kirmaydi. Poytaxti — Andorra-la-Velya, rasmiy tili — katalon tili.

Andorra nomining kelib çiqişi aniq ma'lum emas. Bir qaraşga köra, u navarro-aragonça andurrial (butalar bilan qoplangan yer, örmonli joy) sözidan kelib çiqqan. Rus tilidagi Vikipediyada 778-yil birinçi rasmiy eslatma sifatida, 805-yil esa knyazlikka asos solingan yil sifatida körsatilgan; an'anaga köra, Karl (Çarlemagne) yoki uning öğli Lyudovik andorraliklarga hujjat (Carta de Poblament) bergan. Inglizça Vikipediyada Andorra nomi birinçi marta 843-yilda yöqolgan hujjatning nusxasida uçraşi, 839-yilgi hujjatda esa hududning olti qadimiy jamoasi tilga olinişi aytiladi.

988-yilda Urxel grafi Borrell II Andorra vodiylarini Urxel yepiskopligiga bergan. 1278-yilda yepiskop bilan Fua grafi örtasida birinçi paréage imzolanib, hokimiyat ikkisi örtasida bölişilgan. Fua grafining huquqlari keyinçalik Navarra tojiga, söng Fransiya tojiga ötgan. 1419-yilda Vodiylar Boş kengaşi tuzilgan. 1993-yilda yangi konstitutsiya qabul qilinib, Andorra BMTga a'zo bölgan.

Maydoni — taxminan 468 km². Andorra Pireneyning janubiy yonbağrida, Valira daryosi vodiysida joylaşgan; relyefda baland toğlar, tor vodiylar va muzlik köllari köp. Toğlar dub, buk va arça-pixta örmonlari bilan qoplangan, baland qismlarida alp ötloqlari bor. Poytaxt Andorra-la-Velya Yevropadagi eng baland joylaşgan poytaxt hisoblanadi. Mamlakat ma'muriy jihatdan 7 ta jamoaga bölingan.

1993-yil 14-martdagi umumxalq ovoz berişida ma'qullangan konstitutsiyaga köra Andorra — «parlamentli knyazlik». Davlat boşliqlari — ikki knyaz-hamhokim: Fransiya prezidenti va Seo-de-Urxel yepiskopi. Qonun çiqaruvçi organ — 28 deputatdan iborat bir palatali Boş kengaş. Ijroiya hokimiyatni hukumat — Ijroiya kengaş amalga oşiradi. Mamlakatda qurolli kuçlar yöq.

Iqtisodiyotning asosi — turizm; manbalarga köra YIMning taxminan 80 foizini beradi, yiliga 8–9 million sayyoh keladi (inglizça Vikipediya — taxminan 8 million, özbekça va rusça — 9 million). Bank sektori katta rol öynaydi, davlatning iqtisodga aralaşuvi kam. Yerning atigi 2 foizi ekinga yaroqli; kartoşka va tamaki yetiştiriladi. Temir rudasi, qörğoşin, mineral suv, örmon va gidroenergetika resurslari bor. Fransiya va Ispaniya mamlakat iqtisodiy siyosatiga ta'sir körsatadi, oziq-ovqat va xom aşyo import qilinadi.

Rasmiy til — katalon tili; fransuz, ispan va portugal tillari ham keng tarqalgan. Dindorlarning aksariyati katoliklar. Mamlakatda muzey, kutubxona, arxiv, şuningdek, roman me'morçiligi yodgorliklari bor. Katalon tilida «Diari d'Andorra» kundalik gazetasi (1991) va «Poble Andorra» haftanomasi (1974) çiqadi, «Andorra radiosi» 1984-yildan işlaydi.