Konservatsiya biologiyasi

Konservatsiya biologiyasi — tabiatni va Yerdagi bioxilma-xillikni asraşni örganuvçi fan. Uning maqsadi turlarni, ularning yaşaş muhitini va ekotizimlarni haddan taşqari tez yöqolib ketişdan hamda biotik özaro boğliqliklarning buzilişidan himoya qilişdir. Bu fanlararo soha tabiiy va ijtimoiy fanlarga hamda tabiiy resurslarni boşqariş amaliyotiga tayanadi.

Konservatsiya biologiyasi ekologiya bilan yaqin boğliq. U kam sonli yoki yöqoliş xavfi ostidagi turlarning populyatsiya ekologiyasini — tarqalişi, migratsiyasi, demografiyasi, samarali populyatsiya hajmi, yaqin qarindoşlik depressiyasi va populyatsiyaning minimal yaşovçanligini — tadqiq qiladi. Şuningdek, bioxilma-xillikning saqlanişi, yöqolişi va tiklanişiga ta'sir etuvçi hodisalarni hamda genetik, populyatsiya, tur va ekotizim xilma-xilligini yuzaga keltiradigan evolyutsion jarayonlarni saqlaş ilmini örganadi.

Soha tez pasayib borayotgan biologik tizimlar sababli «muddati belgilangan fan» deb ham ataladi. Ttaşviş baholarga asoslanadi: ularga köra, kelgusi 50 yil içida sayyoradagi barça turlarning 50 foizigaça yöqolişi mumkin. Tadqiqotçilar bunday başoratlar qiyinligini ta'kidlaydi, çunki turlarning yangi biogeografik muhitga kiritilişi va oldingisiga öxşamaydigan iqlim kabi köp omillarning ta'siri noma'lum.

Mutaxassislar bioxilma-xillik yöqolişi, turlarning qirilib ketişi va ularning inson jamiyati farovonligini ta'minlaş imkoniyatlariga salbiy ta'siri haqida tadqiqot olib boradi va ta'lim beradi. Ular dalada va idorada, davlat taşkilotlarida, universitetlarda, notijorat taşkilotlarda va sanoatda işlaydi.

Tabiiy resurslarni asraş tarixi konservatsiya fanidan ança oldin boşlangan. Jamoaviy çeklovlar resurslarning bir joyda çidab böladigandan ortiq olinişining oldini oliş uçun zarur bölgan; bu muammo «umumiy resurslar fojiasi» deb ataladi. Masalan, Alyaskadagi tlingitlar va Tinç okeanining şimoli-ğarbidagi haydalar qizil losos baliği ovi böyiça uruğlararo çegara va qoidalarga ega bölgan. Mauryalar imperatori Aşoka miloddan avvalgi taxminan 250-yilda hayvonlar va ba'zi quşlarni söyişni çeklovçi farmonlar çiqargan va veterinariya klinikalarini oçgan. 680-yilga kelib Sent-Katbert Farn orollarida yovvoyi tabiat qöriqxonasini ta'sis etgan.

18–19-asrlarda tabiiy tarix katta qiziqiş uyğotdi. Aleksandr fon Gumboldt, Çarlz Layell va Çarlz Darvin sa'y-harakatlari bilan biogeografiya rivojlandi. Biroq şu davr tabiatşunoslari zamonaviy me'yorlar böyiça saqlaşga beparvo bölib, kolleksiya uçun yuzlab namunani öldirgan.

Konservatsiyaning zamonaviy ildizlari 18-asr oxiridagi Ma'rifat davriga, ayniqsa Angliya va Şotlandiyaga borib taqaladi. Ilmiy konservatsiya tamoyillari birinçi marta Britaniya Hindistoni örmonlarida amaliy qöllangan. 1842-yilda Madras daromadlar kengaşi Aleksandr Gibson boşçiligida mahalliy sa'y-harakatlarni boşladi; materialga köra bu dunyoda örmonlarni davlat tomonidan boşqarişning birinçi holati edi. 1855-yilda lord Dalxauzi birinçi doimiy va yirik örmon asraş dasturini joriy qildi. 1872-yilda AQShda Yellouston dunyodagi birinçi milliy boğ sifatida oçildi.

1869-yilda Britaniyada dengiz quşlarini asraş töğrisidagi qonun qabul qilindi — materialda u dunyodagi tabiatni muhofaza qilişning birinçi qonuni deb atalgan. 1889-yilda Quşlarni muhofaza qiliş qirollik jamiyati (RSPB), 1895-yilda Milliy trest, 1892-yilda Sierra klubi taşkil etildi.

Fan sifatidagi «konservatsiya biologiyasi» atamasi 1978-yilda Kaliforniya universiteti San-Diyego (La-Xolya)da Bryus Uilkoks va Maykl Soule rahbarligida ötgan «Konservatsiya biologiyasi böyiça tadqiqotlarning birinçi xalqaro konferensiyasi»dan kelib çiqqan. Unda Kurt Benirşke, ser Otto Frankel, Tomas Lavjoy va Jared Daymond ham qatnaşgan. Yiğilişga tropik örmonlarning qirqilişi, turlarning yöqolişi va tur içidagi genetik xilma-xillikning kamayişi sabab bölgan. Konferensiya ekologiya va evolyutsion genetika nazariyasi bilan tabiatni muhofaza qiliş siyosati va amaliyoti orasidagi böşliqni töldirişga qaratilgan.

Sohaning köp tarmoqli asosi yangi subdistsiplinalarni yuzaga keltirdi: konservatsiya ijtimoiy fanlari, konservatsiya xulq-atvori va konservatsiya fiziologiyasi. Konservatsiya genetikasini birinçi bölib Otto Frankel asos solgan, hozir u ham tarmoq hisoblanadi.

Amaliyotda taşkilotlar va fuqarolar bioxilma-xillik inqiroziga tadqiqot, monitoring va ta'lim dasturlarini yönaltiradigan konservatsiya harakat rejalari orqali javob beradi. Bu rejalar mahalliy darajadan global darajagaça qamrab oladi.