Andijon qözğoloni

Andijon qözğoloni (1898) — Farğona vodiysida Rossiya imperiyasi hokimiyatiga qarşi kötarilgan qurolli çiqiş. U boşliği nomi bilan «Dukçi Eşon qözğoloni» deb ham ataladi. Qözğolonga Mingtepa qişloğida yaşagan sufiy eşon Muhammadali xalfa Sobir öğli (Dukçi Eşon) rahbarlik qilgan. Asosiy voqea — 1898-yil 17-mayga ötar keçasi Andijon yaqinidagi harbiy lagerga qilingan hujum bölib, u qisqa vaqt içida bostirilgan.1

ÖzME'ga köra, qözğolonga Turkistonda XIX asrning ikkinçi yarmida örnatilgan mustamlaka boşqaruvi sabab bölgan: mahalliy aholi siyosiy huquqlardan mahrum edi, ölkani boşqarişda iştirok etmasdi, iqtisodiyot esa imperiya ehtiyojlariga böysundirilgan edi. Ayniqsa Farğona viloyatida paxta yetiştirişning tez kengayişi ğalla ekinlarini qisqartirib, aholini keltirilgan qimmat buğdoyga qaram qilib qöygan, soliq va qarzlar dehqonlarning ahvolini oğirlaştirgan. Bundan taşqari, ayrim unumdor yerlarning Rossiyadan köçirib keltirilgan dehqonlarga berilişi ham norozilik uyğotgan.

Rusça Vikipediya boşqa jihatlarni ham keltiradi: Dukçi Eşonning maqsadi Qöqon xonligini tiklab, xonlikka öz jiyanini kötariş bölgan; uning yaqin yordamçilari sobiq xon xizmatida bölgan keksa kişilar edi. Amerikalik tarixçi Adib Xolidning fikriça, Rossiya istilosidan keyin 1916-yilgaça Örta Osiyoda yirik qözğolon faqat şu bölgan.

ÖzME'ga köra, Dukçi Eşon uyida vodiyning turli bölislaridan kelgan vakillar iştirokida kengaş ötkazilib, bir kunda uç şahar — Andijon, Marğilon va Öşdagi harbiy lagerlarga hujum qiliş, muvaffaqiyat bölsa Qöqonda ham çiqiş qiliş rejasi tuzilgan. Marğilondagi hujumga Inoyatxon Töra, Öşdagisiga Umarbek dodxoh, Andijondagisiga eşonning özi boşçilik qilişi kerak edi.

1898-yil 17-may keçqurun qözğolonçilar Mingtepadan Andijon tomon yöl olgan. ÖzME'ga köra, yöl-yölakay ularning soni 2000 kişiga yetgan. Rusça Vikipediyaga köra, qözğolonçilar Turkiston liniya batalyoni 4-rotasining devorsiz yozgi kazarmasida uxlab yotgan askarlarga hujum qilgan; yaqin turgan 5-rota yordamga kelib, qözğolonçilarga qarata ot oçgan. Ikkala manbaga köra, garnizondan 22 askar halok bölgan. Yaradorlar soni ÖzME'da 24, rusça Vikipediyada 19 deb, qözğolonçilardan jang joyida ölganlar soni esa mos ravişda 11 va 18 deb körsatilgan. Töqnaşuv ÖzME'ga köra yarim soatça, rusça Vikipediyaga köra 15 daqiqaça davom etgan.

Marğilon va Öşdagi hujumlar amalga oşmagan: harbiylar oldindan xabar topib, mudofaaga tayyorlangan edi. ÖzME'ga köra, qözğolon haqidagi xabar Namangan uyezdi va Yettisuv viloyatigaça yetib borgan, Avliyoota uyezdidan bir guruh Andijon tomon yölga çiqqan, ammo yöldayoq qölga olingan.

Dukçi Eşon voqeadan köp ötmay qölga olingan. ÖzME'ga köra, u va beş nafar yaqin safdoşi 1898-yil 12-iyunda Andijonda osib qatl etilgan; rusça Vikipediya qatl sanasini 13-iyul deb körsatadi. ÖzME ma'lumotiga köra, jami 388 kişi turli jazolarga — ölim, katorga, qamoq va Sibirga surgunga hukm qilingan. Rusça Vikipediyaga köra, 777 kişi hibsga olingan, ularning köpçiligi keyinçalik ozod qilingan, ölim jazosiga hukm qilinganlarning aksariyatiga esa bu jazo katorga bilan almaştirilgan. Qözğolon markazi bölgan Mingtepa va unga yaqin qişloqlar aholisi boşqa joyga köçirilgan, Farğona harbiy gubernatori lavozimidan olingan.

ÖzME'ga köra, jazolanganlarning köpçiligi dehqon va hunarmandlar bölgan, ular orasida mullalar, mudarrislar va sobiq xonlik amaldorlari ham uçragan. Rusça Vikipediyada keltirilgan sud ma'lumotlariga köra, ayblanuvçilar orasida qirğizlar köpçilikni, özbeklar esa ikkinçi katta guruhni taşkil etgan.

Qözğolonning tarixiy bahosi turli davrlarda keskin özgargan. Rusça Vikipediyaga köra, 1947-yilda naşr etilgan «Özbekiston xalqlari tarixi»da u mustamlakaçilikka qarşi kuraş sifatida tasvirlangan, 1950-yillarda esa rasmiy sovet tarixşunosligida, jumladan Bobojon Ğafurov maqolasida, «feodal-millatçi» harakat deb baholangan. Mustaqil Özbekistonda, ÖzME'da aks etganidek, qözğolon milliy ozodlik kuraşining muhim namunasi sifatida qaraladi. Ayrim tarixçilar esa qözğolonning diniy-siyosiy maqsadlarini va uni mahalliy ulamolarning bir qismi qöllamaganini ta'kidlaydi. ÖzME'ga köra, mustaqillikning dastlabki yillarida Andijondagi köçalardan biriga «Dukçi Eşon» nomi berilgan.