Ekvador

Ekvador (rasman Ekvador Respublikasi) — Janubiy Amerikaning şimoli-ğarbiy qismidagi davlat. Poytaxti — Kito şahri, rasmiy tili — ispan tili. Mamlakat nomi ispança «ekvator» sözidan olingan.

Ekvador hududida qadimdan indeys qabilalari yaşagan. Özbekça manbaga köra, 15-asr oxirida bu yerni inklar zabt etgan; rus va ingliz manbalarida bu jarayon 15-asrga, taxminan 1460-yilga yoki 1463-yilga tegişli deb körsatiladi. 1526-yildan ispan konkistadorlari sohilga kela boşladi, 1531–33-yillarda F. Pisarro boşçiligidagi ekspeditsiya hududni egalladi. 1563-yildan Kito audensiyasi nomi bilan Peru vitseqirolligi, keyinroq Yangi Granada vitseqirolligi tarkibida böldi.

1809-yil 10-avgustda Kitoda mustaqillik uçun harakat boşlandi; bu sana hozir ham Mustaqillik kuni sifatida nişonlanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, 1820-yil 9-oktabrda Guayakil departamenti Ispaniyadan birinçi bölib mustaqillikka erişgan, 1822-yil Piçinça jangidan keyin esa qolgan hudud ozod etilgan. Ekvador Buyuk Kolumbiya tarkibida bölib, 1830-yilda mustaqil respublikaga aylandi. 1972-yilgi davlat töntarişidan keyin harbiy hukumat hokimiyatda böldi; 1979-yildan hokimiyatga fuqarolik hukumati boşçilik qilib kelmoqda. Ekvador 1945-yildan BMT a'zosi. 1941-yilda Peru bilan uruş bölgan, rus manbasiga köra, bahsli hudud Peruga ötgan.

Ekvador ekvatorda joylaşgan. Şimolda Kolumbiya, janub va şarqda Peru bilan çegaradoş, ğarbda Tinç okean suvlariga tutaşadi. Tinç okeandagi Galapagos orollari ham unga qaraydi. Maydoni — 283,6 ming km².

Hudud tabiiy jihatdan uç qismga bölinadi: Oryente (toğ oddi tekisliklar), Syerra (And toğligi) va Kosta (toğ etagi va Guayas vodiysi pasttekisliklari). Eng baland nuqtasi — söngan vulkan Çimboraso (6262 m); Kotopaxi kabi harakatdagi vulkanlar ham bor. Yirik daryolari: Guayas, Putumayo, Napo, Tigro. Hududining 75 foizi örmon. Foydali qazilmalari: neft, tabiiy gaz, oltin, kumuş, oltingugurt, toşkömir, marganets, mis. Galapagos, Kotopaxi, Sangay va boşqa milliy boğlar mavjud.

Ekvador — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1998-yil 10-avgustda qabul qilingan (inglizça Vikipediyada 2008-yilgi yangi konstitutsiya tilga olinadi). Davlat boşliği — prezident; u 4 yilga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni bir palatali Milliy kongress, ijro hokimiyatini prezident va u tayinlaydigan hukumat amalga oşiradi. Özbekça maqola 2005-yil apreldan prezident Alfredo Palasio ekanini yozadi. Ma'muriy jihatdan mamlakat provinsiyalarga, ular kantonlarga, kantonlar esa parroquia deb ataluvçi bölinmalarga ajraladi. Pul birligi — AQSH dollari.

Ekvador — yirik neft sanoatiga ega agrarindustrial mamlakat. Yalpi içki mahsulotda qişloq, örmon xöjaligi va baliq ovlaş 16,8 foiz, neft va kon sanoati 14,5 foiz, qayta işlaş sanoati 15,3 foizni taşkil etadi. Banan yetiştiriş va eksport qiliş böyiça dunyodagi yetakçi davlatlardan biri (yiliga örtaça 5,32 mln. tonna). Kofe, kakao, şakarqamiş, paxta, şoli, kartoşka va boşqa ekinlar ham yetiştiriladi. Sanoatning yetakçi tarmoği — neft qazib oliş; neftni qayta işlaş, oziq-ovqat, töqimaçilik, sement korxonalari bor. Çetga neft, banan, krevetka, kofe, baliq, kakao va şakar çiqariladi. Yirik portlari: Guayakil, Balao, Esmeraldas.

Aholining taxminan 40 foizi indeyslar (asosan keçua), 40 foizga yaqini metislar; dindorlarning aksariyati katoliklar. Adabiyot ispan tilida rivojlangan: mustaqillik yillarida X. X. Olmedo ijod qilgan, 19-asrda nasrda romantizm yetakçi bölgan. Rassomlar orasida O. Guayasamin, E. Kingman, D. Paredes tilga olinadi. 17–18-asrlarda binolar barokko uslubida qurilgan. Kulollik, töquvçilik, niqob yasaş, kumuş buyumlar va yoğoç öymakorligi rivojlangan. Xalq musiqasi kreol va indeys an'analariga asoslanadi; Kitoda Milliy konservatoriya 1870-yilda oçilgan.