Gradus

Gradus (lotinça gradus — «qadam», «daraja»), daraja — bir neça xil fizik kattalikni ölçaşda işlatiladigan birliklarning umumiy nomi. ÖzME'ga köra, bu söz uç asosiy ma'noda qöllaniladi: harorat şkalalarining birliklari, yassi burçak birligi va turli kattaliklarning şartli birliklari. Gradus odatda ° belgisi bilan ifodalanadi.1

Harorat turli şkalalarda ölçanadi va har birining öz gradusi bor. ÖzME Selsiy, Kelvin, Farengeyt va Reomyur gradusini sanab ötadi.

• Selsiy şkalasi (°C). Bu şkalada suvning muzlaş harorati 0 °C, normal atmosfera bosimida qaynaş harorati 100 °C deb olingan va oraliq 100 teng qismga bölingan.
• Kelvin şkalasi (K). Mutlaq şkala: uning noli mutlaq nolga, ya'ni −273,15 °C ga töğri keladi. ÖzME'ga köra, bu — ideal gaz molekulalarining issiqlik harakati töxtaydigan nazariy harorat. Kelvin şkalasining bir bölagi Selsiy gradusiga teng, şuning uçun T (K) = t (°C) + 273,15. Hozirgi Xalqaro birliklar tizimida kelvin asosiy birliklardan biri bölib, gradus belgisiz yoziladi.
• Farengeyt şkalasi (°F). Bu şkalada suv 32 °F da muzlaydi va 212 °F da qaynaydi, ya'ni suvning muzlaş va qaynaş nuqtalari orasi 180 gradusga bölingan. AQŞ kabi ayrim mamlakatlarda kundalik hayotda hamon qöllaniladi.
• Reomyur şkalasi (°R). Bunda suvning muzlaş va qaynaş nuqtalari orasi 80 qismga bölingan, ya'ni 100 °C = 80 °R.

ÖzME'ga köra, şkalalar gradusi örtasidagi nisbat quyidagiça: harorat farqi 1 K = 1 °C = 0,8 °R = 1,8 °F.

Yassi burçak birligi sifatida gradus töğri burçakning 1/90 qismiga, ya'ni töliq aylananing 1/360 qismiga teng. Yoyiq burçak 180°, töliq aylanma 360° ni taşkil etadi. Bir gradus 60 burçak minutiga (′), bir minut esa 60 burçak sekundiga (″) bölinadi; demak, 1° = 60′ = 3600″. Inglizça Vikipediyaga köra, Xalqaro birliklar tizimida burçakning asosiy birligi radian bölib, 1° = π/180 radian. Gradus aylana yoyini ölçaşda, geografik koordinatalarda (kenglik va uzunlik) va Astronomiyada keng işlatiladi; masalan, 40,1875° ni 40° 11′ 15″ tarzida ham yoziş mumkin.

Inglizça Vikipediyaga köra, aylanani nima uçun aynan 360 gradusga bölişgani aniq ma'lum emas. Bir taxminga köra, bu son yildagi kunlar soniga yaqin: qadimgi astronomlar Quyoş ekliptika böylab har kuni taxminan bir gradus siljişini kuzatgan. Boşqa taxmin Bobil olimlarining oltmişlik sanoq tizimi bilan boğlaydi. 360 sonining qulayligi ham ahamiyatli: u 24 ta böluvçiga ega va 1 dan 10 gaça bölgan sonlarning 7 dan taşqari hammasiga qoldiqsiz bölinadi. Aylanani 360 gradusga bölgan dastlabki yunon olimlari orasida Gipparx tilga olinadi.

ÖzME'ga köra, «gradus» nomi bilan turli kattaliklarning şartli birliklari ham ataladi. Masalan, suvning qattiqligi, sulfat kislota yoki spirt eritmalarining konsentratsiyasi (Bome gradusi), suyuqliklarning qovuşoqligi (20 °C dagi suv qovuşoqligiga nisbatan ölçanadigan Engler gradusi) şunday birliklarda ifodalanadi. Kundalik tilda spirtli içimliklarning quvvati ham gradusda aytiladi. Bu birliklar Fizika va Kimyoda, texnikada keng qöllaniladi.