Aholisi. K.— bir millatli mamlakat; aholisining 99% dan ortiği koreyslar. Dindorlari buddaviylik, konfutsiylikka va, qisman, xristian diniga e'tiqod qiladi. Rasmiy tili — koreys tili.
Tabiati. Şarqiy qirğoği toğlik. Kemaçilik uçun eng qulay buxtalari şim. qismida. Tabiiy gavanlari jan. qirğoqda. Ğarbiy sohili, asosan, tekislik, ammo köp bölakka bölingan. K.ning aksari qismi toğlik. Şim.da Şim. Koreya toğlari (bal. 2744 m gaça) va katta yassi toğlar, Koreya ya.o.ning şarqida Şarqiy Koreya toğlari, jan.da şu toğlarning jan.-ğarbiy tarmoqlari, 36° ş. k.dan jan.da esa Jan. Koreya toğlari bor. K. hududining 1/4 qismini pasttekislik va tekisliklar taşqil etadi. K., asosan, tokembriy granitlari, gneyslar va metamorfik slanets qatlamlaridan iborat. K.da 100 ga yaqin temir ruda koni, polimetall konlari, volfram, xrom, kobalt, nikel, oltin va kumuş rudasi konlari, bundan taşqari, grafit, magnezit, toşkömir kabi noruda qazilma konlari ham bor.
Ikdimi — dengiz iqlimi, şim. da özgaruvçan, köp qismida mö'tadil, jan.da subtropik. Eng issiq oy (avg.) ning örtaça t-rasi 22—26°, yanv.niki — 21° dan +4° gaça, toğlarda — 40° gaça. Örtaça yillik yogin 700—1500 mm. Daryo köp, ammo kiçik, qor va yomğir suvlaridan töyinadi. Asosiy daryolari: Amnokkan, Tumangan, Naktongan, Tedongan va Xangan. Yirik daryolarining quyi oqimidagina kema qatnaydi. Qönğir örmon tuproği, kizil, sariq, unumdor allyuvial tuproqlar uçraydi. Yer yuzasining 70%dan köproği örmon va butazorlar b-n qoplangan. Toğ etaqlarida şumtol, kaştan, yuqoriroğida qoraqarağay, qarağay, kedr va b. ösadi. 300 m gaça baland joylarda doim yaşil ösimliklar bor. Hayvonlardan yölbars, qoplon, qora va qönğir ayiqlar, buğu, parrandalardan esa tustovuq, ördak va b. yaşaydi. Baliqning 75 turi mavjud.
Tarixi. Koreya ya. o.da odamlar sönggi paleolit davridan yaşaydi. Mil. av. 5— 4-a.larda taşqil topgan Çoson birinçi koreys davlatidir. Mil. av. 109 y.da Xan davlati (Xitoy) Çosonni bosib oldi. Xitoy bosqinçilariga qarşi kuraş davomida (milodning boşlarida) Koguryo, Pekçe, Silla va b. davlatlar paydo böldi. Mil. 313 y.da Koguryo xitoylarni batamom surib çiqardi va har jihatdan rivojlangan qudratli daştatga aylandi.
Bu davrda dehqonçilik, metall quyiş va işlaş, töqimaçilik, hunarmandçilik, savdo-sotiq va h.k. rivojlandi. 9-a.da tarqoqlik davri boşlandi. 935 y.da Koryo (K. nomi şundan) davlatining asosçisi Van Gon mamlakatni birlaştirdi. 10-a. oxirlariga kelib markazlaşgan davlat paydo böldi. 1231 y. möğul qöşinlari K.ga bostirib kirdi va Yuan imperiyasini tuzdi. 14- a. örtalarida Koryo unga böysunişdan boş tortdi. 1359—62 y.larda xitoy istiloçilari bosqinini qaytardi. 1392 y. laşkarboşi Li Son Ge Koryoga van qilib tayinlandi, Li sulolasi (1392—1910) ga asos solindi. Koryo davlati Çoson nomini oldi, poytaxti esa Kegyondan Xanson (19-a. oxiridan Seul)ga köçirildi. 15-a. örtalarida iqgisodiy va madaniy jihatdan yuksaldi.
Yapon va manjur bosqinçilari hujumi davrida (16-a. oxiri — 17- a. ning 1-yarmi) davlatning ahvoli oğirlaşdi. 1592—98 y.larda Çoson xalqi öz ozodligi uçun kuraşdi va yapon bosqinçilarini mamlakatdan quvib çiqardi. Manjurlarning 1627 va 1636 y.lardagi bosqinçilik uruşlari natijasida mamlakat ança vayron böldi. 18- a. oxiridan mehnatkaşlarning hukmdor tabaqaga qarşi yirik qözğolonlari bölib ötdi. 19-a. ning 60-y.larida xalq ommasining erksevarlik qaraşlarini ifoda etgan Tonxak diniy mazhabi vujudga keldi. 60—70-y.larda Yaponiya K.ni asoratli Kanxva şartnomasini tuzişga majbur qildi. Söngra AQŞ, Buyuk Britaniya, Germaniya, Rossiya, Fransiya va b. davlatlar ham Koreya b-n şunday bitimlar tözişdi. 1904—05 y.lardagi rus-yapon uruşi davrida Yaponiya K.ni bosib olib, mamlakat ustidan nazorat örnatdi. K. aholisi yapon bosqinçilariga qarşi qattiq kuraş olib bordi. Yapon hukmronligi joriy etilgan davr (1910—45)da K. Yaponiyaning xom aşyo makoni va bozoriga aylantirildi, nihoyat, K. Yaponiya imperiyasi tarkibiga qöşib olindi.
1917 y.da iş taşlaş, talabalarning norozilik harakatlari bölib ötdi. 1919 y. mart — apr.dagi umummillat qözğolonida işçilar, dehqonlar va mahalliy savdo-sanoat doiralari (jami 2 mln .dan ortiq kişi) faol qatnaşdi. Bu voqealardan çöçigan yapon ma'murlari öşa yil avg.da «öz-özini boşqariş tizimi»ni joriy etiş va b.dan iborat islohot dasturini e'lon qildi. Sanoatning ösişi işçilar safining kengayişiga sabab böldi. 20-y.lardan kasaba uyuşmalari va b. ommaviy jamoat taşqilotlari vujudga kela boşladi. 1925—28 y.larda işçilar 349 marta iş taşladi va köpi ularning ğalabasi b-n tugadi.
1929—33 y.lardagi jahon iqtisodiy böhroni davrida dehqonlar, mayda va örta tadbirkorlarning ahvoli oğirlaşdi. 1930—32 y.larda 517 marta işçilarning iş taşlaşi, 237 marta dehqonlar qözğoloni, öquvçi yoşlarning namoyişlari bölib utdi. 2-jahon uruşida K. xalqi yapon mustamlakaçilariga qarşi kuraşdi. Bu uruşda Yaponiyaning mağlubiyati natijasida uning K.dagi hukmronligi barham topdi.
1945 y. avg.da K.ning 38-paralleldan şim. qismi Sovet Armiyasi tomonidan ozod qilindi. Şu yil sent. oyining boşlarida AQŞ qöşinlari K.ning jan.ni işğol qildi. Ittifoqçilarning qarorida 38-parallel Sovet va Amerika qöşinlari örtasidagi çegara çiziği bölib qolişi belgilangan edi. 1945 y. dek.dasobiq SSSR, AQŞ va Buyuk Britaniya taşqi işlar vazirlarining Moskva kengaşi K.ni vasiylikka oliş haqida qaror qabul qildi (gomindançilar hukmronligidagi Xitoy ham keyinçalik şu qarorga qöşildi). Kengaş K.ni yagona demokratik mustaqil davlat sifatida qayta tiklaşni nazarda tötib, K.ning muvaqqat markaziy hukumatini tuziş fikrini bildirdi. Aniq taqliflarni tayyorlaş Sovet va Amerika qömondonligi vakillaridan iborat qöşma komissiyaga topşirildi. Komissiya 1946—47 y.lar mobaynida işladi, ammo keskin ixtiloflar sababli öz zimmasidagi vazifani bajara olmadi.
1948 y. 15 avg.da Seulda K. Respublikasi (KR), 9 sent.da Pxenyanda K. Xalq Demokratik Respublikasi (KXDR) tuzilganligi rasmiy ravişda e'lon qilindi. 1948 y. sent.da Sovet Ittifoqi KXDR Oliy xalq majlisining murojaatini qondirib, öz qöşinlarini uning hududidan olib çiqib ketdi. AQŞ Jan. K.dagi qöşinlarini 1949 y. örtalarida olib ketdi.
Mamlakatni birlaştiriş borasida KXDR b-n KR örtasidagi keskin özaro qarama-qarşilik oqibatida ikkala tomonning aybi b-n köp martalab qurolli töqnaşuvlar böldi. Bu mojarolar 1949 y.ning 2-yarmidan boşlab, ayniqsa, şiddatli tus oldi, natijada, 1950 y.da töla miqyosli uruş harakatlari boşlanib ketdi. Öşa yili 25 iyunda BMT Xavfsizlik Kengaşida SSSR vakili qatnaşmagan paytda KXDRni KRga qarşi tajovöz qilişda ayblovçi qaror qabul qilindi va 2 kundan keyin BMT ga a'zo davlatlarni KRga şoşilinç yordam berişga çaqiruvçi yana bir qaror qabul etildi.
Xalqaro kuçlar tomonidan KXDRga taxlikali xavf tuğilgaç, Xitoy xalq köngillilari (salkam 1 mln. kişi) Şim. Koreyaga yordamga keldi. Şiddatli janglardan keyin 1951 y. örtalarida ikkala tomon uruşda ğalaba qozoniş imkoni yökligini anglab, mudofaaga ötdi va muzoqara boşlaşga majbur böldi. 1953 y. 27 iyulda K.da yaraş töğrisida bitim imzolandi. KXDR b-n KR örtasida 4 km kenglikda qurolsiz mintaqa örnatildi.
Uç yillik uruş mamlakatni abgor qildi, uning iqtisodiyotiga katta putur yetkazdi. Millionlab kişilarning oilalari bölinib ketdi. Bu birodarkuşlik uruşi Şim. b-n Jan.ning ajralişini yanada kuçaytirdi.
1970-y.larning boşlaridan KXDR b-n KR özaro munosabatlarni tartibga soliş yöllarini izlaş va mamlakatni qayta birlaştirişga erişiş maqsadida muloqot qilib keldi. 1991 y. sent.da ikkala koreys davlati BMTga qabul etildi. Öşa yil dek.da KXDR b-n KR örtasida yaraşiş, hujum qilmaslik, hamkorlik va mol ayirboşlaş haqida bitim, 1992 y. fev.da Koreya ya.o.ning parçalanmasligi töğrisida Qöşma deklaratsiya imzolandi. Nihoyat, 2000 y. iyunida KR prezidenti KXDR ga taşrif buyurdi va Şim. b-n Jan. örtasida iliq munosabatlar va hamkorlik boşlaşga qaror qilindi.
Fani va ilmiy muassasalari. K. — qadimdan ilm-fan yuksak darajada rivojlangan mamlakat. 6—7-a.lardayoq astronomiya va meteorologiya kuzatuvlari olib borilgan, murakkab inşootlar qurilgan. 632—647 y.larda Şa-rqiy Osiyoda eng qad. rasadxona minorasi — Çxomsonde barpo etilgan. 718 y.da K.da soat kaşf qilingan. 682 i. Sillada «Kukxak» davlat oliy bilim yurti oçilgan va 717 y.dan tibbiyot, mat., 794 y. dan astronomiya öqitila boşlagan. 11—13-a. larda çinni idişlar va asboblar i.ç. rivojlangan. Şu davrda koreyslar xitoy ksilografiyasini örganib, şu usulda 6 ming jilddan iborat budda qonunini naşrdan çiqardi. 1234—41 y.larda bosmaxonalarda metall harflar işlatila boşladi.
15-a. örtalaridan amaliy fanlar rivojlandi. K. olimlari «Dehqonçilik ilmi» nomli asarda öşa davr agronomiya bilimlari haqida ma'lumot berganlar. Yan Son Ji va b.-Koryoning tarixiy geogr. xaritasini tuzişdi (1451). 1445 y. tibbiyot ensiklopediyasi naşr etildi. 15—17-a. larda tabiiy-ilmiy asarlar, jumladan, turli soha ensiklopediyalari paydo böldi. 15—16-a.larda harbiy texnika sohasida katta muvaffaqiyatlarga erişildi. Li Sun Sin qarbiy kemalar, artilleriya qurollari tuzilişini takomillaştirdi. 19-a. da mat., astronomiya va terapiyaga oid ilmiy asarlar yaratildi. K.da falsafa, tarix, tilşunoslik fanlari ham qad. an'analarga ega. K.ni Yaponiya bosib olganidan keyin ilm-fan rivoji töxtab qoldi.
Adabiyoti milodning avvalida qad. K. folkloridan rivojlana boşlagan. 19-a. oxirigaça badiiy asarlar koreys tilida va xanmun — xitoy adabiy tilining koreyslaştirilgan şaklida yaratilgan. Xitoy iyeroglifi, keyinroq koreys alifbosida yozilgan «Ona-vatan qöşiqlari» (7—11-a.lar) K. adabiyotining qad. namunasidir, 11 — 14-a.larda uning davomi — «Kore qöşiqlari» yaratildi. Şe'riyatning vujudga kelişida Çxve Çxi Von (857) muhim rol öynadi. Li In No uni yanada rivojlantirdi. Badiiy nasr asta-sekin tarixiy adabiyotdan ajralib çikdi. Novella janriga Kim Si Sip (1435— 93) asos soldi. 1487 y. So Go Jon (1420—88) 130 kitobdan iborat «Şarq antologiyasi»ni tuzdi. Lim Je (1549— 87) satirik qissalar yozdi. 16—17-a.larda tabiat gözalliklarini madh etuvçi va falsafiy şe'riyat ravnak, topdi. 17—19-a.larda koreys tilida köplab qissalar yozildi, dastlabki romanlar paydo böla boşladi, yangi nasr şakllandi. Dastlabki erkin şe'rlarni Çxve Nam Son va Kim Ok yozdi. Yaponiya xukmronligi davrida adabiyotning taraqqiyoti vaqtinça töxtab qoldi; köpgina yozuvçilar qatagonga uçradi. 1919 y. qözğoloni bostirilgandan keyin har xil dekadentlik yönalişlari köpaydi. Realistik romanlar paydo böldi (1934). Yapon reaksiyasi kuçaygan davrda tarixiy roman janri ommalaşdi (30-y.larning 2-yarmi). Yaponiyaga qarşi xalq laşkarlari uçun jangovar inqilobiy şe'rlar, qöşikdar va kiçik pyesalar yaratildi (1930-40).
Me'morligi. Neolit davridan yarim yertöla qoldiklari, milod boşlaridan sağanalar, daxmalar, 7-a.dan Kyonju yaqinidagi Çxomsonde rasadxonasi qolgan. 8-a.dan şaharlar, şu jumladan, poytaxt — Kyonju jadal qurila boşladi, ibodatxona majmualari, pagodalar (ğor şaklidagi Sokköram ibodatxonasi, Pulguks majmuasi) barpo etildi. Kore davlati davrida murakkab şaklli, naqşin pagoda va monastirlar qad kötardi, dunyoviy inşootlar (hukmdorlarning saroylari) bunyod etildi. Li sulolasi zamonlarida qurilgan muhtaşam majmualar yoğoç hamda toş öymakorligi va naqqoşligi usulida bezatildi. Diniy inşootlar haşamat b-n ziynatlandi. Xalq esa toş, loy va yoğoçdan yasalgan pastqam uylarda yaşardi. Imoratlarni jan.ga, ya'ni oftobga qaratib quriş urf böldi. Yaponiya mustamlaka hukmronligi davri (1910—45) da Yevropa va Yaponiya me'morligi ruhida imoratlar qurildi.
Tasviriy san'ati. Koreyslar qad. zamonlardan rangtasvir b-n şuğullana boşlaganlar. Neolit davriga mansub sopol idişlar qoldiqlari topilgan. Metall qurollar va gulli sopol idişlar mil. av. 1-a.ga taalluqli. Milodning boşlarida K.ning badiiy madaniyati ança rivojlanib, Yaponiya san'atiga ta'sir ötkazdi va öz navbatida Xitoy san'ati ta'siridan bahramand böldi. 3—7-a. larda daxmalar köpinça yer osti inşooti tarzida qurilar, devor va şiftlarda afsonalar mazmunidagi bazmi jamşid, tantanali marosim sahnalari tasvirlanardi. Amaliy bezak san'atida çavandozlar, uyçalar, hukmdorlarning oltin tojlari yasaldi. Haykaltaroşlik rivoj topdi. Toş va metallarni yönib işlaş, şoyi töqiş, tuş va böyoq b-n rang-barang rasmlar soliş avj oldi. Sopol va çinni buyumlar köplab işlandi. Li sulolasi davrida saroy an-sambllari vujudga keldi.
Öziga xos rassomlik akademiyasi — Toxvaso (14-a.) tasviriy san'atning rivojlanişida katta rol öynagan. 15— 17-a.larda yirik rassomlar, 18-a.da manzaraçilar va portretçilar paydo böldi. 19-a. oxiriga kelib, moyli böyoq işlatila boşladi. Çinni va sopol buyumlar işlaş takomillaşdi. San'atning barça sohalarida 20-a.dan Ğarb uslublari va an'analari ta'siri kuçaydi.
Musiqasining lad tuzilişi pentatonikata asoslangan. Musiqa ijtimoiy hayot va diniy marosimlarda muhim rol öynagan. 3—9-a.larda saroyda xor va çolğu ansambllari konsertlar bergan, musiqiy tomoşalar körsatilgan. 6-a.dan komöngo, tegim, pxiri, kayagim singari torli çolğu asboblar keng tarqalgan. Qad. 60 turdagi çolgu asbobidan 45 turi hoz. gaça yangrab kelayotir. Son Xyon va b. koreys musiqa ensiklopediyasi — «Musiqaşunoslik asoslari»ni tuzdilar (1493). Imperator saroy i huzurida xonanda va sozandalar, raqqos va raqqosalardan iborat ansambllar bölgan. 16-a.ning 2-yarmidan boşlab, uruşlar va bosqinçiliklar ta'sirida K. musiqasi tuşkunlikka uçradi, faqat xalq qöşiqlari janri rivojlandi. 19-a.ning 2-yarmida musiqali drama janri — çxangik rivojlanib, keyinçalik milliy opera paydo böldi. 20-a. boşlarida K.ga Yevropa musiqasi kirib kela boşladi.
Teatr tomoşalarining unsurlari qad. marosim qöşiqlari va öyinlarida saqlanib kelgan. Mil. av. 3-a.da mavjud bölgan ibtidoiy teatrlarda tabiat hodisalari va mehnat jarayonini tasvirlovçi tomoşalar körsatilgan. 14—15- a.larda xalq niqob teatri va qöğirçoq teatri vujudga keldi. Professional aktyor-kvandelar xalq teatrini rivojlantirişga kömaqlaşadilar. 19-a.da professional teatr taşkil topdi. Yaponiyada öqib kelgan K. talabalari 1921 y. «Drama san'ati uyuşmasi» truppasini tuzdilar. 1930 y. Pxenyanda «Maçxi», Teguda «Köça teatri», Kesonda «Ommaviy teatr» (1931), Masanda Drama san'ati jamiyati (1932), Pxenyanda «Kelajak teatri» (1932) va b. vujudga keldi.
Kinosi. K.da havaskorlar tomonidan 1921 y. Yun Ben Nam rahbarligida «Oy nuri ostidagi qasam» nomli birinçi film suratga olingan. 20-y.larning 2-yarmida xalqning oğir ahvolini aks ettiruvçi kinofilmlar («Sayoq», «Nim qoronği köça» va b.) körsatilgan. Milliy ilğor kinosan'atining rivojlanişida rej., ssenariyçi va aktyor Na Un Gyuning hissasi katta. U «Ariran» (1926), «Muhabbat izlab» (1928), «Egasiz parom» (1932) va b. filmlarda mustamlakaçilar zulmiga, ijtimoiy tengsizlikka qarşi kuraşni aks ettirgan. 40-y.larda K. kinematografiyasi Yaponiya nazorati ostida böldi, asosan, nemis, italyan va yapon filmlari namoyiş qilindi.