Şaharsozlik

Şaharsozlik — me'morlikning şahar va boşqa aholi punktlarini loyiha asosida rejalaştiriş va bunyod etiş nazariyasi hamda amaliyotini qamrab oluvçi yirik sohasi. ÖzME'ga köra, u ijtimoiy-iqtisodiy, sanitariya-gigiyena, quriliş-texnika va badiiy-me'moriy masalalar majmuini birlaştiradi, uning qiyofasi esa jamiyat tuzilişi, işlab çiqariş darajasi, madaniyat, tabiiy-iqlim şaroiti va milliy an'analar bilan belgilanadi. Inglizça Vikipediya şaharsozlikni yer resurslaridan foydalaniş, qurilgan muhit hamda transport, aloqa va taqsimot tarmoqlari kabi infratuzilmani rejalaştiriş jarayoni deb ta'riflaydi.1

ÖzME'ga köra, şaharsozlik qişloq aholi punktlarini rejalaş, landşaft me'morligi, boğ-park barpo etiş, tumanlarni rejalaş, sanoat korxonalari va dam oliş hududlarini oqilona joylaştiriş, ekologiya masalalari kabi tarmoqlarni öz içiga oladi. Unda binolarning badiiy qiyofasidan taşqari yöllar, suv ta'minoti, kanalizatsiya, gaz va elektr tarmoqlari kabi muhandislik infratuzilmasiga katta e'tibor beriladi. Yangi şahar va qişloqlarni quriş, tarixiy şaharlarni rekonstruksiya qiliş va turar joy mavzelarini barpo etiş boş reja asosida amalga oşiriladi. Inglizça Vikipediyaga köra, zamonaviy şaharsozlikda yerdan foydalaniş zonalari, quriliş me'yorlari va ruxsatnomalar tizimi, şuningdek, aholining reja tuzişda iştiroki muhim örin tutadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi 3-ming yillikdayoq Mesopotamiya, Hind vodiysi, Krit va Misr şaharlarida töğri burçak ostida kesişgan toş yotqizilgan köçalar bölgan. Miloddan avvalgi 8-asrdan yunon şahar-davlatlarida köçalarning tör şaklidagi tarhi keng tarqalgan; bu tizim miloddan avvalgi 5-asrda yaşagan Miletlik Gippodam nomi bilan «gippodam tarhi» deb ataladi. ÖzME'ga köra, yunon şaharlarida siyosiy va diniy markazlar (akropol) alohida ajratilgan, Rimda esa şaharlar töğri burçakli dahalarga bölingan (Pompey, Ostiya); miloddan avvalgi 1-asrda Vitruviy şaharsozlik nazariyasiga oid ilk risolani yozgan.

Örta asrlarda Yevropa şaharlari köpinça stixiyali ravişda, qal'a devorlari atrofida aylana-halqali tarzda ösgan; ÖzME bunday tarhning mumtoz namunasi sifatida Moskvani keltiradi. Uyğoniş davrida şahar markazlari muntazam rejalaştirila boşlagan, Leon Battista Alberti şaharsozlik nazariyasini rivojlantirgan, Mikelanjelo Rimdagi Kapitoliy maydoni ansamblini yaratgan. 1703-yilda asos solingan Sankt-Peterburg uç nurli rejalaş tizimi asosida qurilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 19-asr örtalarida baron Osman Napoleon III davrida Parijni keng va uzun bulvarlar bilan qayta qurgan.

Sanoat inqilobi şaharlarning keskin ösişi va işçilar yaşaydigan mahallalardagi oğir sanitariya ahvolini keltirib çiqargan. Bunga javoban 19-asr oxirida şahar-boğ ğoyasi ilgari surilgan, 20-asrda esa hududiy (mintaqaviy) rejalaştiriş paydo bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1920–1970-yillarda modernizm ustunlik qilgan: Le Korbyuze 1933-yilda baland binolardan iborat «Nurli şahar» loyihasini taklif qilgan. 1961-yilda Jeyn Jeykobs aholiga qulay köçalar va mahalliy hamjamiyat manfaatlarini birinçi öringa qöyişga çaqirgan asar yozgan. Bugungi şaharsozlik oldida iqlim özgarişi, transport tiqilinçi, ekologik barqarorlik va tez urbanizatsiya muammolari turibdi; BMT 2050-yilgaça şahar aholisi yana 2,5 milliard kişiga köpayişini prognoz qilgan.

ÖzME'ga köra, Özbekiston hududidagi ilk şaharlar — Sopollitepa va Jarqöton miloddan avvalgi 17–14-asrlarda, bronza davrida Surxondaryo vohasida paydo bölgan. Farğona vodiysidagi eng qadimiy şahar xarobalari — Aşqoltepa va Dalvarzintepa Çust madaniyatiga mansub. Ahamoniylar davrida Xorazmda Qal'aliqir kabi şaharlar qurilgan, Kuşonlar davrida esa muntazam tarhli Tuproqqal'a, Zarafşon vodiysida Buxoro, Farğona vodiysida Mingtepa kabi şaharlar ravnaq topgan.

Örta asr şahri odatda ark, şahriston va rabod qismlaridan iborat bölib, har biri alohida devor bilan öralgan. Afrosiyob (Samarqand), Buxoro va Binkat (Toşkent) Movarounnahrning yirik şaharlari bölgan; ularni atrofdagi qişloqlar bilan birga uzun devorlar — Buxoro va Toşkent atrofidagi «Kanpir devor»lar, Samarqand atrofidagi Devori qiyomat himoya qilgan.

Temuriylar davrida möğul bosqinidan keyingi tiklaniş jarayonida keng ölçamli quriliş işlari olib borilgan: Amir Temur Samarqand va Şahrisabzni obod qilgan, Uluğbek davrida Samarqand Registoni ansambli şakllana boşlagan. Şayboniylar davrida Buxoroda Labihovuz, Poyi Kalon, Qöş madrasa kabi majmualar yuzaga kelgan. 19-asrda Qöqon xonligi Sirdaryo böylab qal'a-şaharlar qurgan, asrning ikkinçi yarmida esa Toşkent, Samarqand kabi qadimiy şaharlar yonida rus «yangi şahar»lari barpo etilgan.

Ikkinçi jahon uruşi yillarida köçirib keltirilgan korxonalar şaharlarning sanoat hududlarini kengaytirgan. ÖzME'ga köra, 1950–1970-yillarda Navoiy, Zarafşon kabi yangi şaharlar qurilgan, yirik tarixiy şaharlarning rekonstruksiya rejalari işlab çiqilgan. Mustaqillik yillarida Toşkentda Özbekiston milliy boği, Xotira va qadrlaş maydoni, Şahidlar xotirasi majmuasi barpo etilgan, Samarqandda Imom Buxoriy majmuasi qurilgan, Xiva, Buxoro va Samarqand kabi tarixiy şaharlarda me'moriy yodgorliklarni saqlab qolgan holda qayta quriş işlari olib borilgan. Bunday loyihalarni ixtisoslaşgan ilmiy-tadqiqot va loyiha institutlari işlab çiqadi.