Muqanna qözğoloni

Muqanna qözğoloni — 8-asrning 70–80-yillarida Movarounnahrda Arab xalifaligi (Abbosiylar) hukmronligiga qarşi kötarilgan yirik qözğolon. Unga Xurosonlik voiz Hoşim ibn Hakim, laqabi bilan Muqanna («niqobli»), boşçilik qilgan. Qözğolonçilar oq kiyimda yurgani uçun manbalarda bu harakat «oq kiyimlilar qözğoloni» deb ham ataladi. Rusça Vikipediyaga köra, oq libos xalifa tarafdorlarining qora kiyimiga qarşi qöyilgan ramziy belgi bölgan.1

ÖzME'ga köra, Muqanna mazdakiylik ta'limotining davomçisi sifatida ijtimoiy tenglikni tarğib qilgan; şu ta'sirda qözğolonçilar iqtisodiy tengsizlik va ölkadagi arab hukmronligiga qarşi kuraşga kötarilgan. Qözğolonda asosan dehqonlar, qişloq hunarmandlari va mahalliy zodagonlarning bir qismi qatnaşgan. Rusça Vikipediya Muqanna Marvda tuğilganini, Abu Muslim qözğolonida iştirok etganini va unga turkiy köçmanlar ham yordam berganini qayd etadi.

Muqanna qarorgoh sifatida Keş (hozirgi Şahrisabz) yaqinidagi Som toğidagi qal'ani tanlagan. ÖzME'ga köra, Samarqand, Buxoro, Keş va Narşax qözğolonning asosiy markazlariga aylangan.

ÖzME'ga köra, xalifa Mansur 775-yilda Jabroil ibn Yahyoni katta qöşin bilan Movarounnahrga yuborgan, biroq u yengilgan. Unga yordamga kelgan Uqba ibn Salim ham ikki marta — avval Keş va Samarqand atrofida, söngra Termiz yaqinida — mağlubiyatga uçragan. Natijada Naxşab va Çağoniyon viloyatlari qözğolonçilar qöliga ötgan.

776-yildan qözğolon Buxoro vohasida kuçaygan, Narşax qal'asi qözğolonçilarning asosiy tayançiga aylangan. Bu yerda Buxoro amiri Husayn ibn Muoz va Jabroilning birlaşgan qöşini bilan tört oy jang bölgan. ÖzME'ga köra, arab qöşinlari qal'a devori ostidan lahim qazib, uni qulatgan va içkariga bostirib kirgan; şiddatli janglardan söng himoyaçilar yengilgan, ularning yetakçilari öldirilgan.

Narşax qölga kiritilgaç, xalifalik qöşinlari asosiy kuçni Samarqand va Keşga qaratgan. ÖzME'ga köra, 777-yilda xalifa Mahdiy Nişopurga kelgan va Samarqandga katta qöşin yuborilgan; dastlab bu qöşin ham mağlub bölgan, ammo ikki yillik töqnaşuvlardan söng Samarqand taslim bölgan. Mahalliy zodagonlarning bir qismi xalifalik tomoniga ötib, Som qal'asini qamal qilişda qatnaşgan.

Uzoq qamaldan söng qal'a himoyaçilari holdan toygan. ÖzME'ga köra, Muqannaning ukasi Qabzam 3000 kişilik, qal'a mudofaasiga qömondonlik qilgan Sarxama esa 3300 kişilik qöşini bilan taslim bölgan. Muqanna esa asir tuşmaslik uçun özini yonib turgan tandirga taşlab halok bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, qözğolon 776–783-yillarni qamragan va 783-yilda Som qal'asining egallanişi bilan tugagan.

Rusça Vikipediyaga köra, qözğolon bostirilgan bölsa-da, Movarounnahrda xalifalikka qarşi kayfiyat yöqolmagan va keyingi yillarda ham «oq kiyimlilar»ning alohida çiqişlari bölib turgan. Bu holat 9-asr boşlarida xalifalikni ölkani boşqarişga mahalliy Somoniylar sulolasini jalb qilişga undagan omillardan biri bölgan.

Qözğolon tarixi keyinçalik adabiyotda ham aks etgan: ingliz-irland şoiri Tomas Mur 1817-yilda «Xurosonning niqobli payğambari» dostonini yozgan, argentinalik adib Xorxe Luis Borxes 1934-yilda u haqda hikoya yaratgan, Sadriddin Ayniy esa 1944-yilda «Muqanna qözğoloni» nomli tarixiy oçerk bitgan. Qözğolon haqidagi asosiy ma'lumotlar Narşaxiyning «Buxoro tarixi» asarida saqlangan.