Sintetik tillar

Sintetik tillar (yunonça «synthetikos» — qöşiluvçi, birlaşuvçi) — tillarning tipologik sinfi bölib, ularda bitta söz tarkibida bir neça morfema — özak, söz yasovçi va söz özgartiruvçi qöşimçalar — birlaşadi, natijada leksik va grammatik ma'nolar bir söz doirasida ifodalanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bunday tillarda söz boşqa sözlar bilan munosabati fleksiya yoki agglyutinatsiya yöli bilan körsatiladi, bir sözga tuşadigan morfemalar soni esa analitik tillardagiga qaraganda statistik jihatdan köp böladi.12

ÖzME'ga köra, sintetik tillarda grammatik ma'no söz içida ifodalanadi; buning uçun içki fleksiya, affiksatsiya, söz takrori, söz qöşiş va urğu kabi usullar qöllanadi. Rusça Vikipediya bularga suppletivizmni ham qöşadi. ÖzME misol tariqasida özbekça «işçilarga» söz şaklini keltiradi: unda «iş» va «-çi» leksik, «-lar» va «-ga» esa grammatik ma'nolarni beradi. Rusça Vikipediyaga köra, morfemalar agglyutinatsiya yoki fuziya tamoyilida birlaşadi va turkiy tillardagi singarmonizm kabi pozitsion almaşinuvlarga uçraşi mumkin.

ÖzME'ga köra, sintetizm bor-yöqligi jihatidan sintetik tillar analitik tillarga, uning darajasi jihatidan esa polisintetik tillarga qarşi qöyiladi. Analitik tillarda grammatik ma'no köproq yordamçi sözlar va söz tartibi bilan ifodalanadi. Polisintetik tillarda bir neça özak va qöşimçalar bitta uzun sözga birlaşadi; inglizça Vikipediyaga köra, Alyaska va Şimoliy Amerikaning köp tub xalqlari tillari şu xilga kiradi.

Biroq bu tiplar orasida qat'iy çegara yöq. ÖzME ta'kidlaşiça, sintetik tillar ham ma'lum darajada analitik vositalardan, analitik tillar esa sintetik usullardan foydalanadi. Rusça Vikipediyaga köra, heç bir til tipologik jihatdan bir xil emas, şu bois «sintetik tillar» atamasi sintez darajasi yuqori bölgan tillarga nisbatan qöllanadi. Tillarni sintetik va analitikka bölişni nemis tilşunosi Avgust Şlayxer taklif qilgan: u dastlab faqat flektiv tillarni nazarda tutgan, keyinroq tasnifni agglyutinativ tillarga ham kengaytirgan.

Sintetik tillar flektiv (fuziv) va agglyutinativ tillarga bölinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, agglyutinativ tillarda har bir morfema odatda bitta ma'noni anglatadi va boşqa sözlar tarkibida ham deyarli özgarmaydi, şu sababli sözni morfemalarga ajratiş oson. Flektiv tillarda esa bitta qöşimça bir vaqtning özida bir neça grammatik ma'noni ifodalaşi va özak bilan qorişib ketişi mumkin.

ÖzME'ga köra, qadimgi yozma hind-yevropa tillaridan sanskrit, qadimgi yunon, Lotin tili va qadimgi slavyan tili, hozirgi tillardan Rus tili, Litva tili va Nemis tili sof sintetik tillarga namuna böla oladi. Turkiy, möğul, som va fin-ugor tillari ham köplab sintetik şakllarga ega, ammo ularda analitizm belgilari ham ançagina uçraydi. Rusça Vikipediya bu qatorga arman tili va som-xom tillarining köpçiligini ham kiritadi.