And toğlari

And toğlari, Andlar — Janubiy Amerikaning şimoli va ğarbiy çekkasi böylab çözilgan toğ tizimi; dunyodagi eng uzun quruqlikdagi toğ tizimi va Osiyodan taşqaridagi eng baland toğlar. ÖzME'ga köra, uzunligi qariyb 9000 kilometr, kengligi 800 kilometrgaça, eng baland nuqtasi — Akonkagua toği (6960 metr). Rusça Vikipediyaga köra, Akonkagua balandligi 6961 metr, toğlarning örtaça balandligi esa taxminan 4000 metr. Andlar Şimoliy va Janubiy Amerikaning ğarbiy qismini qamrab olgan Kordilyeralar tizimining janubiy bölagidir.12

ÖzME va Rusça Vikipediyaga köra, «And» nomi ink xalqlari tilidagi anta — «mis» sözidan kelib çiqqan, bu toğlardagi mis konlariga işora qiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, köpçilik olimlar nomni keçua tilidagi anti — «şarq» sözi, ya'ni Inklar imperiyasining şarqiy viloyati Antisuyu bilan boğlaydi, mis ma'nosidagi talqin esa aymara tiliga nisbat beriladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, And toğlari yetti davlat — Argentina, Çili, Boliviya, Peru, Ekvador, Kolumbiya va Venesuela hududidan ötadi. Ular meridian böylab parallel çözilgan bir neça tizmadan iborat, tizmalarni çuqur tektonik botiqlar va baland yassi toğliklar ajratib turadi. ÖzME'ga köra, Ekvadorda ikki qator vulqonli toğ oraliq botiqlarni öraydi, Peruda baland platolarni daryolar çuqur kesib ötgan. Rusça Vikipediyaga köra, eng keng qismi — Markaziy And toğliği 750 kilometrgaça yetadi. Inglizça Vikipediyaga köra, Altiplano yassi toğliği Tibetdan keyin dunyodagi ikkinçi eng baland plato hisoblanadi; La-Pas, Bogota, Kito kabi şaharlar baland toğliklarda joylaşgan.

ÖzME'ga köra, toğlar asosan alp burmalanişi davrida şakllangan, şarqiy qismida esa qadimgiroq jinslar ham bor. Zilzilalar tez-tez bölib turadi, 30 dan ortiq faol vulqon mavjud, jumladan, Kotopaxi, Sangay, Osorno. Inglizça Vikipediyaga köra, dunyodagi eng baland vulqonlar, masalan, Çili va Argentina çegarasidagi Oxos-del-Salado ham Andlarda; Ekvadordagi Çimborasoning çöqqisi esa Yer şaklining ekvatorda kengayganligi sababli Yer markazidan eng uzoq nuqtadir.

Rusça Vikipediyaga köra, toğlar beş iqlim mintaqasida joylaşgan va Janubiy Amerikadagi eng muhim iqlimiy tösiq bölib, ğarbni Atlantika, şarqni Tinç okean ta'siridan ajratib turadi. ÖzME'ga köra, qor çiziği janubda 500—1500 metr, markaziy qismda 6500 metr balandlikdan ötadi; janubda muzliklar okeangaça tuşib keladi. Andlar yirik suvayirğiç: şarqqa oqadigan Amazonka va uning köplab irmoqlari, Orinoko, Parana irmoqlari şu yerdan boşlanadi, ğarbga esa qisqa daryolar oqadi. Markaziy qismida Titikaka va Poopo baland toğ köllari bor.

ÖzME'ga köra, şimolda nam ekvatorial va tropik örmonlar, içki platolarda baland toğ ötloqlari (paramos) va quruq toğ çöllari, janubda subtropik örmon va butazorlar tarqalgan. Andlar kartoşka va xin daraxti kabi ösimliklarning vatani. Hayvonot dunyosida lama, közoynakli ayiq, şinşilla va kondor bor. Toğlarda mis, qalay, kumuş, qörğoşin, rux, volfram, vismut, neft, selitra va oltingugurt konlari joylaşgan. Sahama (Boliviya), Lanin (Argentina) kabi milliy boğlar taşkil etilgan.