Çili

Çili, rasmiy nomi Çili Respublikasi — Janubiy Amerikaning janubi-ğarbida, Tinç okeani va Andes toğlari oraliğidagi uzun tor yer uçastkasida joylaşgan davlat. Poytaxti — Santyago.

Çili hududida qadimdan indeys qabilalari yaşagan. 15-asrda mamlakatning şimoliy qismini inklar egallagan. Inglizça manbaga köra, inklarning bosqini Maule daryosida töxtagan, janubdagi mapuçe xalqi esa ularga ham, keyinroq ispanlarga ham uzoq qarşilik körsatgan. 16-asrda hududni ispan konkistadorlari egalladi; Çili Ispaniyaning Peru vitseqirolligi tarkibiga kirdi. Rusça manbaga köra, ispanlar 1535–1550-yillarda qirğoqni zabt etib, Santyago kabi şaharlarga asos solgan.

1810-yil 18-sentabrda milliy hukumat xuntasi tuzildi, 1818-yil 12-fevralda Çili mustaqilligi e'lon qilindi. 1823-yilda qulçilik bekor qilindi (özbekça manba). 1879–84-yillardagi uruşda Çili Peru va Boliviyani mağlub etib, selitraga boy hududlarni qöşib oldi.

1927-yilgi davlat töntarişi natijasida harbiy diktatura örnatildi (özbekça manba); rusça manba 1927–1931-yillarni Karlos Ibanes diktaturasi davri deb körsatadi. 1970-yilda Salvador Alyende boşçiligidagi Xalq birligi bloki hokimiyatga keldi. 1973-yil 11-sentabrdagi harbiy töntarişda Alyende hokimiyatdan ketdi va hokimiyatni Augusto Pinoçet boşçiligidagi xunta egalladi. Bu davrda ommaviy repressiyalar böldi. Inglizça manbaga köra, 3000 dan ortiq kişi öldirilgan yoki bedarak yöqolgan; rusça manbada qurbonlar soni 3 mingdan 30 minggaça deb berilgan. 1988-yilgi referendumdan keyin 1990-yildan demokratik boşqaruv tiklandi. Çili 1945-yildan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 18-sentabr.

Çili Tinç okean sohili böylab şimoldan janubga taxminan 4300 km ga çözilgan. Ğarbda Tinç okean bilan yuviladi, şarqda Argentina, şimolda Peru, şimoli-şarqda Boliviya bilan çegaradoş. Hududining katta qismini And toğlari egallagan, şimolida Atakama çöli joylaşgan. Relyefida uç böylama mintaqa: Andning Boş Kordilyera toğlari, sohil böyi Kordilyera tizmasi va ular orasidagi Böylama vodiy ajralib turadi. Janubda Patagoniya tekisligi bor. Mamlakatda vulkanlar köp, zilzilalar tez-tez bölib turadi.

Iqlimi şimolda tropik çöl, markazda örta dengiz, janubda mö'tadil okean iqlimi. Yer qa'rida mis, selitra, molibden, temir rudasi, oltin, kumuş, toşkömir, neft va gaz konlari bor. Daryolari qisqa va Tinç okean havzasiga mansub.

Çili — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1980-yilda qabul qilingan, 1981-yildan kuçga kirgan. Davlat boşliği — prezident; u 4 yil muddatga saylanadi va hukumatga ham boşçilik qiladi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni senat va deputatlar palatasidan iborat Milliy kongress amalga oşiradi. Prezident sifatida özbekça manba 2022-yildan Gabriel Borikni, rusça manba esa 2026-yil 11-martdan Xose Antonio Kastni körsatadi. Ma'muriy jihatdan mamlakat 13 viloyatga bölingan.

Çili Lotin Amerikasidagi iqtisodiy jihatdan nisbatan rivojlangan mamlakatlardan biri. Yalpi içki mahsulotda qişloq xöjaligi va baliq ovlaş uluşi 6,4%, sanoatniki 38,8%, xizmat körsatişniki 54,8%. Buğdoy, arpa, makkajöxori, kartoşka yetiştiriladi; boğdorçilik va tokçilik rivojlangan. Çili mis qazib oliş böyiça dunyoda oldingi örinlarda turadi. Şuningdek, selitra, molibden, neft, temir rudasi, oltin va kumuş qazib olinadi. Çetga mis, baliq, qişloq xöjaligi mahsulotlari, selitra, qoğoz çiqariladi. Taşqi savdoning asosiy qismi dengiz transportiga töğri keladi; muhim portlar — Uasko, Valparaiso, Tokopilya. Pul birligi — çili pesosi.

Rasmiy til — ispan tili; tub aholi — araukan (mapuçe), keçua va aymara indeyslari. Dindorlarning aksariyati katoliklar. Adabiyot ispan tilida rivojlangan: 16-asrda A. de Ersilya yaratgan «Araukana» dostoni eng yirik asar hisoblanadi. 20-asr şoirlari orasida T. Mistral va P. Neruda nomlari keltiriladi. 1960–70-yillarda siyosiy qöşiq janri keng tarqalgan; bu janrda V. Xara ijod qilgan.

Santyagoda Çili universiteti (1843), Katolik universitet (1888), Milliy kutubxona (1813), Milliy tarix muzeyi va Nafis san'at milliy muzeyi kabi muassasalar joylaşgan.