Qamal

Qamal (qurşov, muhosara) — şahar, qal'a yoki boşqa istehkomni egallaş uçun uni har tomondan qurşab olib amalga oşiriladigan harbiy harakatlar usuli. Inglizça Vikipediyaga köra, qamalning maqsadi himoyaçilarni ta'minotdan va yordamdan uzib qöyib, ularni holdan toydiriş yoki puxta tayyorlangan hujum bilan qal'ani zabt etiş; inglizça «siege» atamasi lotinça sedere — «ötirmoq» fe'lidan kelib çiqqan. ÖzME'ga köra, qamaldan istehkomni kutilmagan hujum bilan olib bölmagan hollarda foydalanilgan.1

Qamal paytida qöşin qal'ani çor atrofdan örab olgan va ketma-ket hujumlar uyuştirgan. Ba'zan esa qamal qiluvçilar himoyaçilarning oziq-ovqati va öq-dorisi tugab, ular taslim bölişini kutgan. ÖzME'ga köra, devorlar atrofida baland tuproq uyumlari — sarkoblar kötarilgan, mudofaa devorlari ostidan yer osti yöllari (naqblar) qazilgan. Odatda qamalçi qöşinning bir qismi öz istehkomlarini qal'adan qilinadigan kutilmagan hujumlardan himoya qilgan, asosiy kuçlar esa mudofaaçilarni tinimsiz bezovta qilib turgan.

Inglizça Vikipediyada bu usulning boşqa unsurlari ham tavsiflanadi: qamal qiluvçilar qal'a atrofida xandaq va val halqasini qazigan, taşqaridan yordamga keladigan qöşinlardan saqlaniş uçun esa ikkinçi, taşqi istehkomlar halqasi qurilgan. Devorlarni buziş uçun devor teşar (taran), qamal minorasi, narvon, katapulta, ballista va manjaniq kabi qurollar işlatilgan. Himoyaçilar duşman qazgan yer osti yöllariga qarşi öz yöllarini qazişgan.

Mustahkam devorli şaharlar qadimgi Yaqin Şarqda paydo bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, qamal qurollarining eng qadimgi tasviri — ğildirakli narvonlar — miloddan avvalgi XXIV asrga oid Misr maqbaralaridagi börtma rasmlarda uçraydi, Ossuriya saroylari bezaklarida esa devor teşar va minoralar tasvirlangan.

Örta asrlarda qamallar oylab, hatto yillab davom etgan. ÖzME'ga köra, möğullar Ötrorni beş oy, Muhammad Şayboniyxon esa Samarqandni olti oy qamal qilgan; bu voqea Zahiriddin Muhammad Boburning «Boburnoma»sida batafsil hikoya qilinadi. Çingiziylar va temuriylar qöşinlarida qal'a va şaharlarni olişda toşotar qurollar va ra'd keng qöllangan.

Poroxning kaşf etilişi va artilleriyaning paydo bölişi qamal san'atini tubdan özgartirgan: devorlar portlatib buzila va zambaraklardan öqqa tutila boşlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1453-yilda Usmonli sultoni Mehmed IIning 62 zambaragi Konstantinopolning qadimiy devorlarini olti haftaga yaqin vaqt içida yorib ötgan. ÖzME'ga köra, XVII asrdan qal'a artilleriyasi keng qöllana boşlagan, XVIII–XX asr boşlarida esa maxsus qamal armiyalari tuzilgan.

Birinçi jahon uruşidan söng şahar va qal'alarni zabt etişning yangi vositalari paydo bölgani sababli, ÖzME'ga köra, «qamal» atamasi köproq blokada ma'nosini anglata boşlagan. XX asrning eng uzoq va fojiali qamallaridan biri — Ikkinçi jahon uruşi davrida Leningradning (hozirgi Sankt-Peterburg) 872 kun davom etgan qamali. Inglizça Vikipediyaga köra, hozirgi zamonda bu söz garovga olingan odamlar yoki qurollangan guruhlar joylaşgan binoni qurşab olişni ham anglatadi.