Kiribati

Kiribati (rasmiy nomi — Kiribati Respublikasi) — Tinç okeanida, Mikroneziya va Polineziya hududlarida joylaşgan orol davlati. Poytaxti — Tarava atollidagi Bairiki (Janubiy Tarava).

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, hozirgi Kiribati hududida okeaniya tillarida sözlaşuvçi avstronez xalqlar eramizdan avvalgi 3000-yil bilan eramizning 1300-yili oraliğidagi biror vaqtdan beri yaşab keladi. Taxminan 1300-yilda Samoadan ommaviy köçiş bölgani va bu aholi tarkibiga polineziyaliklar qoni qöşilganiga işoriy qilinadi. 15-asrdan şimoliy orollarda boşliqlar (uea), markaziy va janubiy orollarda esa oqsoqollar kengaşi (unimwaane) boşqaruvi şakllangan.

Özbekça maqolada Gilbert orollarini ispanlar 1606-yilda özlaştira boşlagani aytiladi; ingliz maqolasida esa Gilbert va Marşall orollarning bir qismini 1788-yilda körgani va orollar 1820-yil atrofida rus admirali A. Kruzenştern hamda fransuz kapitani L. Dyuperri tomonidan Gilbert orollari deb atalgani yoziladi. 1892-yilda Gilbert orollari Buyuk Britaniya protektoratiga aylantirildi (Ellis orollari bilan birga). 1900-yilda fosfat topilgani sababli Banaba protektoratga qöşildi. Özbekça maqolaga köra, Ikkinçi jahon uruşida Yaponiya orollarni 1941—1943-yillarda bosib oldi, uruşdan söng ingliz hukmronligi tiklandi. 1975-yilda Ellis orollari (Tuvalu) ajralib çiqdi, 1977-yil 1-yanvarda içki özini özi boşqariş huquqi berildi. 1979-yil 12-iyulda mustaqillik e'lon qilindi; bu sana milliy bayram hisoblanadi. Kiribati 1999-yildan BMT a'zosi.

Davlat 32 ta atoll va bitta kötarilgan marjon oroli — Banabadan iborat. Quruqlik maydoni taxminan 811 km² bölib, 3 441 810 km² okean böylab tarqalgan (rus maqolasida 812,34 km²). Orollar ekvator va 180-meridianni kesib ötgani uçun Kiribati Şimoliy, Janubiy, Ğarbiy va Şarqiy yarimşarlarda bir vaqtda joylaşgan yagona davlat hisoblanadi. Xalqaro sana çiziği mamlakat atrofidan ötib, şarqiy orollarni UTC+14 vaqt mintaqasiga joylaştiradi.

Rus maqolasiga köra, orollar tört guruhga bölinadi: Gilbert orollari (16 ta), Banaba, Feniks orollari (8 ta) va Layn orollari (8 ta). Rojdestvo (Kiritimati) oroli quruqlikning 48 foizini egallaydi. Iqlimi ekvatorial, issiq va sernam; örtaça oylik harorat 24—31 °C (özbekça maqola). Orollar pastekis bölgani uçun dengiz sathining kötarilişi va iqlim özgarişi mamlakat uçun jiddiy xavf tuğdiradi.

Kiribati — respublika. Amaldagi konstitutsiya 1979-yilda qabul qilingan. Davlat va hukumat boşliği — prezident. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni parlament (Majlis) amalga oşiradi, deputatlar 4 yil muddatga saylanadi; ijro hokimiyati prezident boşçiligidagi hukumatga tegişli. Mamlakat Millatlar hamdöstligi, Tinç okeani hamjamiyati, Xalqaro valyuta jamğarmasi va Jahon banki a'zosi. Ma'muriy jihatdan 6 okrugga bölinadi.

Kiribati dunyodagi eng kam rivojlangan davlatlardan biri bölib, xalqaro yordamga katta darajada boğliq. Iqtisodiyotda baliqçilik, qişloq xöjaligi va kopra eksporti muhim örin tutadi. Özbekça maqolaga köra, eksport tuşumining 75 foizi koprani sotişdan olinadi. Mustaqillikkaça mamlakat fosfat eksport qilgan, ammo Banabadagi kon deyarli tugagan. Ingliz maqolasiga köra, hukumat xorijiy baliqçilik flotlaridan olinadigan litsenziya tölovlariga ham tayanadi, köp oilalar esa mehnat muhojirlarining pul ötkazmalariga suyanadi. Pul birligi — Avstraliya dollari.

Aholining asosiy qismini mikroneziyalik kiribatilar taşkil etadi. Rasmiy til — ingliz tili, aholi gilbert (kiribati) tilida ham sözlaşadi. Dindorlar asosan xristianlardir. 19-asrda orollarga turli missionerlar kelgan. Mamlakatda kiribati va ingliz tillarida naşrlar çiqadi, radio 1954-yildan faoliyat yuritadi.