Kolumbiya

Kolumbiya (ispança: República de Colombia) — Janubiy Amerikaning şimoli-ğarbida joylaşgan davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Bogota. Davlat nomi navigator Xristofor Kolumb (Kristobal Kolon) familiyasidan olingan.

Hozirgi Kolumbiya hududida qadimdan hind (indeys) qabilalari yaşagan; inglizça Vikipediyaga köra, bu hududda aholi miloddan avvalgi 12 500-yilga kelib istiqomat qilgan. Qabilalar orasida muiska, tairona va kimbaya xalqlari bölgan. Ispanlar hududga 1499-yilda kelgan, 1530-yillarda uni bosib olib, mamlakatni Yangi Granada deb atagan. Gonsalo Ximenes de Kesada 1538-yil agustda Santa-Fe şahriga asos solgan, keyinçalik u Santa-Fe-de-Bogota deb atalgan. Yangi Granada vitse-qirolligi özbekça Vikipediyada 1718-yildan, inglizça Vikipediyada 1717-yilda tuzilib, 1739-yilda qayta tiklangan deb körsatilgan.

Mustaqillik uçun kuraş 1810-yildan kuçaydi; 20-iyul — Mustaqillik kuni, milliy bayram. 1819-yilda Buyuk Kolumbiya respublikasi e'lon qilindi. U 1830-yilda (özbekça Vikipediya) yoki 1831-yilda (rusça Vikipediya) parçalandi. Keyinçalik davlat 1858-yildan Granada konfederatsiyasi, 1863-yildan Kolumbiya Qöşma Ştatlari, 1886-yildan Kolumbiya Respublikasi deb atalgan. 1899—1902-yillarda „Ming kunlik uruş“ fuqarolar uruşi bölgan, 1903-yilda Panama ajralib çiqqan. 1946-yildan diktatura örnatilib, 1948-yilda qözğolon kötarilgan; 1957-yilda diktatura barham topgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1960-yillardan mamlakatda qurolli töqnaşuv va siyosiy zöravonlik davom etgan, 2000-yildan xavfsizlik va barqarorlik yaxşilangan. Kolumbiya 1945-yildan BMT a'zosi.

Maydoni — 1141,7 ming km². Mamlakat 32 departament va poytaxt okrugiga bölinadi. Şarqiy va şimoliy qismi pasttekislik, ğarbida And toğlarining uç tizmasi (Ğarbiy, Markaziy va Şarqiy Kordilyera) joylaşgan; ularni Magdalena daryosi ajratib turadi. Eng baland joyi — Kristobal-Kolon toği (özbekça Vikipediyada 5800 m, rusça Vikipediyada 5775 m). Mamlakatda neft, tabiiy gaz, toşkömir, temir rudasi, zumrad va boşqa konlar köp. Iqlimi ekvatorial va subekvatorial; yillik yoğin 150—200 mm dan 10 000 mm gaça özgaradi. Pasttekisliklarda örtaça oylik harorat özbekça Vikipediyada 29°, rusça Vikipediyada taxminan +35 °C deb berilgan. Mamlakatda yaguar, maymun, kolibri, timsoh uçraydi, nam tropik örmonlar va savannalar (lyanos) bor.

Aholisi — 53,399 mln. kişi (2026; inglizça Vikipediyada taxminan 52 mln.). Aholining 67% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Bogota, Medelin, Kali, Kartaxena, Barrankilya.

Kolumbiya — unitar respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1991-yil 4-iyulda qabul qilingan. Davlat va hukumat boşliği — prezident; u umumiy töğri ovoz beriş yöli bilan 4 yilga saylanadi va ikkinçi muddatga saylana olmaydi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni senat va vakillar palatasidan iborat kongress amalga oşiradi.

Kolumbiya — agrar-industrial mamlakat. Neft va temir rudasi qazib oliş yetakçi tarmoqlardan; mamlakatda jahondagi zumradning 90% qazib olinadi. Metallurgiya, neftni qayta işlaş, kimyo va oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Elektr energiyasining 75% gidroelektr stansiyalarida işlab çiqariladi. Kofe — qişloq xöjaligining muhim mahsuloti; uni eksport qilişda Braziliyadan keyin dunyoda 2-örinda. Kakao, paxta, banan, tamaki ham yetiştiriladi. Pul birligi — Kolumbiya pesosi.

Rasmiy til — ispan tili; aholi asosan katolik mazhabiga e'tiqod qiladi. Adabiyot ispan tilida rivojlangan; G. G. Markesning „Yolğizlikning yuz yili“ romani Kolumbiya nasri rivojida muhim örin tutadi. Bogotada Milliy muzey, Oltin buyumlar muzeyi va S. Bolivar muzeyi bor. Kolumbiya Milliy universiteti 1867-yilda asos solingan. 7 yoşdan 12 yoşgaça bölgan bolalarning öqişi bepul va majburiy. Me'morligida mustamlaka davridagi barokko va mudehar uslublari, 20-asrda zamonaviy binolar uçraydi.