Iqto
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Iqto, iqta (arabça) — örta asrlarda Movarounnahr, Yaqin va Örta Şarq mamlakatlarida hukmdor tomonidan xizmati evaziga biror kişiga in'om etilgan yer yoki undan tuşadigan daromad. Iqtoga ega bölgan şaxs iqtodor deb atalgan. Inglizça Vikipediyaga köra, iqto köpinça harbiylarga muntazam maoş örniga berilgan va ular şu yerdan yiğiladigan soliqni öz foydasiga olgan.12
Kelib çiqişi
13ÖzME'ga köra, iqto haqidagi ilk ma'lumotlar 7-asr oxiriga oid arab manbalarida uçraydi. Rusça Vikipediya yer ajratiş amaliyoti Muhammad payğambar davridayoq mavjud bölganini, bunda asosan egasiz qolgan davlat yerlari berilganini qayd etadi. Dastlab hukmdor iqtoni istagan paytda qaytarib olib, boşqa kişiga berişi mumkin bölgan, iqto yerlari esa davlat mulki hisoblangan.
Iqtoning mohiyatini 10-asr olimi Abu Abdulloh Xorazmiy (Muhammad ibn Ahmad al-Xorazmiy) «Mafotih ul-ulum» («Ilmlar kalitlari») asarida izohlagan: uning ta'rifiça, iqto — sulton tomonidan biror kişiga sovğa qilingan va uning mulkiga aylangan yer.
Rivojlanişi
13ÖzME'ga köra, 9-asrda xalifa amirlarga boşqariş uçun bergan viloyatlar ham iqto deb atala boşlagan, bunday amir viloyat soliğini töliq yoki qisman özlaştiriş huquqiga ega bölgan. 10-asrdan iqto asta-sekin xususiy mulkka aylana boşlagan. Rusça Vikipediyaga köra, 9–10-asrlarda markaziy hokimiyat zaiflaşgani sari umrbod yer berişning turli şakllari paydo bölgan.
Inglizça Vikipediya iqto tizimini Buvayhiylar tartibga solib, Eron amirlarining yerlarini iqtolarga bölib çiqqanini qayd etadi. Saljuqiylar davrida bu tizim yanada keng tarqalgan; vazir Nizomulmulk «Siyosatnoma» asarida iqtodorning huquq va burçlarini belgilab bergan. Nazariy jihatdan iqto meros qolmagan va oliy hukmdor tasdiğini talab qilgan, biroq inglizça Vikipediyaga köra, Hindistonda sulton Feruz Tuğluq uni merosiy qilib qöygan.
ÖzME ma'lumotiga köra, 9–13-asrlarda iqto Movarounnahr va Eronda — qoraxoniylar, saljuqiylar va hulokuiylar hukmronligi davrida — keng tarqalgan.
Keyingi atamalar
13Vaqt ötişi bilan iqtoga öxşaş yer in'omlari boşqa nomlar bilan yuritila boşlagan. ÖzME'ga köra, Temuriylar davrida iqto örnida tiyul va suyurğol, Boburiylar davrida esa jogir (jagir) atamalari qöllangan. Bu atamalarning barçasi hukmdorning xizmat evaziga yer yoki daromad ajratiş an'anasini davom ettirgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Iqto // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3116 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAIqto. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3116
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3116
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Иктаru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Iqta'en.wikipedia.org
- 3ÖzME, 4-jild, 490–491-b.manbaa.uz · ÖzME, 4-jild, 490–491-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.