Muhammad ibn Ahmad al-Xorazmiy

Muhammad ibn al-Abbos Abu Bakr al-Xorazmiy (oddiygina Abu Bakr al-Xorazmiy nomi bilan maşhur) — eronlik şoir va kotib. U uzoq umri davomida Hamdoniylar, Somoniylar, Safforiylar va Buyidlar saroyida xizmat qilgan. Arab tilida yozilgan Mafātīḥ al-ʿulūm («Ilmlar kaliti») ilk ensiklopediyasining muallifi sifatida tanilgan.

Al-Xorazmiy biroz noaniq şaxs hisoblanadi. Manbalarga köra, u 935-yilda otasining yurti Xorazmda tuğilgan, onasi esa Tabaristonning Amol şahridan edi. U ba'zan özini al-Xorazmiy yoki at-Tabariy deb atagan, boşqa manbalarda esa at-Tabarxazmiy yoki at-Tabarxoziy deb ataladi. U fors tarixçisi at-Tabariyning jiyani bölgan bölişi mumkin.

Bir muddat u Buxorodagi Somoniylar saroyida kotib bölib işlagan va şu yerda «al-Katib» («kotib») laqabini olgan. Tuğilgan joyi haqida manbalar bir xil fikrda emas: ingliz tilidagi maqolaning qöşimça öqiş qismida keltirilişiça, Gerlof van Vloten naşrga sözboşida al-Xorazmiy haqida ismidan boşqa narsa ma'lum emasligini va uning al-Balxiy nomi bilan ham tanilganini yozgan. «Ilmlar kaliti» fors tilidagi tarjimoni Husayn Xadivjam esa uning Balxda tuğilib, Nişopurda yaşaganini aytgan.

Al-Xorazmiy Nişopurda bir neça rihla yozgan. Rihla — sayohat haqidagi qisqa, hazilomuz asar bölib, qisman nazmda, qisman adabiy nasrda yoziladi. Bu asarlardan faqat parçalar saqlangan. U joylarda yetuk olim va yozuvçi sifatida katta şuhrat qozongan. Biroq 992-yilda (hijriy 383) yoş olim va yozuvçi Badi’ al-Zamon al-Hamadoniy kelgaç, uning obrösi pasaygan. Hamadoniy nasrning yangi janri — maqomani yaratgan. Ikkalasi örtasida raqobat boşlanib, bir-birini kamsitişgaça borgan va oxir-oqibat ixtilof çiqqan.

Al-Xorazmiy arab grammatikasiga oid Kitāb kifāyat al-Mutaḥaffiẓ («Qiyin arabça sözlarning nodir tasniflangan luğati») asarini yozgan. Biroq u asosan Mafātīḥ al-ʿulūm muallifi sifatida tanilgan.

Bu asar Somoniylar saroyida bölgan paytda, saroy amaldorlari uçun ma'lumotnoma sifatida tuzilgan. U Amir Nuh II saroyidagi vazir Abu Hasan al-Utbiyning iltimosiga köra taqdim etilgan. Ingliz tilidagi maqolaga köra, asar al-Utbiyga bağişlangani uning yakunlaniş vaqtini taxminan 977-yil deb belgilaşga imkon beradi.

Mafātīḥ al-ʿulūm qisman luğatşunoslik, qisman ensiklopediya hisoblanadi. Olimlar uni islom ilmlarini hujjatlaştirişga qaratilgan birinçi uriniş deb baholaydi. Asarda matematika, alkimyo, tibbiyot va meteorologiya bölimlari bor.

Mafātīḥ al-ʿulūm 1895-yilda Leydenda Gerlof van Vloten tahriri bilan arabça matn va lotinça sözboşi bilan naşr etilgan va keyinçalik köp marta qayta bosilgan. Asar fors tiliga tarjima qilingan (Tehron, 1928; Xadivjam tarjimasi, 1983), ayrim qismlari ingliz va nemis tillariga ögirilgan. Ingliz tiliga faqat tanlangan qismlari tarjima qilingan.