Köktepa

Köktepa — Samarqand viloyatining Payariq tumanidagi qadimgi şahar xarobasi. ÖzME'ga köra, yodgorlik Batrak va Şamat qişloqlari oraliğida, Bulunğursoyning qadimgi özani böyida joylaşgan va miloddan avvalgi 9–4-asrlarga oid; mahalliy aholi uni Sayiltepa deb ham ataydi. Rusça Vikipediyaga köra, xaroba Samarqanddan taxminan 30 km şimolda, çöl yölagi va Bulunğur kanali yaqinida bölib, Zarafşon vodiysida köçmanlar bilan ötroq aholi yonma-yon yaşagan jarayonni va şaharlaşişning boşlanişini tuşuniş uçun kalit yodgorlik hisoblanadi.1

Köktepa ilk temir davri şahri bölib, kvadrat şaklida qurilgan, maydoni taxminan 23 gektar. ÖzME'ga köra, uning relyefida çor atrofni örab turgan mudofaa devori va tört tomondagi darvozalarning örni hanuz yaqqol körinadi. Şahar devoridan taşqarida ikkinçi mudofaa inşooti ham bölgan: uning xom ğiştdan qurilgan izlari yodgorlikning şimoli-ğarbida qariyb 1 km masofada kuzatiladi. Hisob-kitoblarga köra, bu taşqi devor 100 gektarga yaqin hududni örab olgan, ammo uning içki qismi keyingi yillarda dehqonçilik uçun özlaştirilib, qadimgi qurilmalar butunlay buzib yuborilgan.

Yodgorlik maydonida ikkita baland tepalik bor: biri markazda joylaşgan, taxminan 70 × 70 m ölçamdagi kvadrat tepa, ikkinçisi uning şarqidagi ikki qavatli tepalik bölib, oldida maydonçasi bölgan qasr qoldiği hisoblanadi.

Rusça Vikipediyaga köra, Köktepa 1970-yillardan ma'lum bölgan, 1984-yilda bu yerda I. D. Ivanitskiy va O. N. Inevatkina, 1987–1988-yillarda Payariq tumani arxeologik yodgorliklari röyxatini tuziş jarayonida M. X. Isomiddinov va G. A. Vafoyev bölgan. Ammo öşanda yodgorlikning pastki qatlamlari ilk temir davriga mansubligi aniqlanmagan. 1989-yildan Samarqand Suğdida işlayotgan özbek-fransuz ekspeditsiyasi Afrosiyobda Köktepadagiga öxşaş ğiştlardan qurilgan mudofaa devorini topgaç, fransuz akademigi Pol Bernar boşçiligidagi guruh Köktepaga kelgan va 1993-yildan bu yerda muntazam qazişmalar olib borilgan.

ÖzME'ga köra, şahar hayoti uç davrga bölinadi. Birinçi davr (Köktepa I) Zarafşon vodiysida çorvador saklarning ötroq turmuşga va dehqonçilikka ommaviy ötişi, Suğd dehqonçilik vohasining tez şakllanişi bilan belgilanadi. Bu davr sopol idişlari asosan qölda yasalgan, oç rangli sirtiga qizğiş-qora böyoq bilan naqş solingan. Avval aholi yarim yertölalarda yaşagan, keyin guvala va xom ğiştdan köp xonali uylar, baland supa ustida esa ibodatxona majmuasi qurila boşlagan. Bu majmua Farğonadagi Çust madaniyati va Örta Osiyoning Yaz I deb ataladigan yodgorliklariga yaqin turadi.

Ikkinçi davrda (Köktepa II) Suğd hududiga Qadimgi Şarq sivilizatsiyasiga xos şaharlaşiş jarayoni kirib kelgan. Kulolçilik çarxida yasalgan sifatli idişlar köpaygan, mahobatli binolar qurilişi rivojlangan: şahar markazida qalin supa ustida ibodatxona, uning şarqroğida hukmdor qasri barpo etilgan.

Uçinçi davrda (Köktepa III) Aleksandr Makedonskiy yurişlari bilan ellin madaniyati ta'siri kirib kelgan, şahar ikki qatorli, oraliğida yölak qoldirilgan devor bilan örab olingan. Söngra noma'lum sabablarga köra şaharda hayot töxtagan. Rusça Vikipediyaga köra, Köktepa qöşni Afrosiyobdan farqli ravişda ança erta, Salavkiylar davri boşlarida taşlab ketilgan.

ÖzME'ga köra, Köktepada 25–35 yoşli ayolning boy qabri topilgan: uning kiyimi 345 ta oltin taqinçoq va şişa munçoqlar bilan bezatilgan, feruza qadalgan oltin töqaçalar, qayçi, urçuq va Xitoydagi Xan sulolasi davriga oid kumuş qöşilgan bronza közgu ham çiqqan. Közgu asosida qabr miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 1-asrga sanalgan. M. Isomiddinov bu yerda malika yoki aslzoda ayol dafn etilgan, deb hisoblaydi; rusça Vikipediyada u qanğ-protoalan kelib çiqişli malika qabri sifatida tilga olinadi.

Qazişmalarda don maydalaydigan toşlar, toş öroqlar, bolğa va sandonlar, qirğiçlar va boşqa toş qurollar topilgan. Ular aholining dehqonçilik, metall va yoğoçga işlov beriş, teri oşlaş bilan şuğullanganini körsatadi.