Naxçivon

Naxçivon (Naxçivon Muxtor Respublikasi; rusça yozilişda — Naxiçevan) — Ozarbayjon Respublikasi tarkibidagi yagona muxtor respublika. U Janubiy Kavkazda joylaşgan va Ozarbayjonning asosiy hududidan ajralgan eksklav hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, Naxçivon şarq va şimolda Armaniston, janubi-ğarbda Eron, şimoli-ğarbda esa Turkiya bilan çegaradoş; Eron va Turkiya bilan çegara asosan Araz daryosi böylab ötadi. Maydoni taxminan 5,5 ming km², poytaxti — Naxçivon şahri.12

ÖzME ma'lumotlarida aholi soni 306 ming kişi deb körsatilgan. Rusça Vikipediyaga köra esa 2024-yil 1-yanvar holatiga köra respublikada 468,5 ming kişi yaşagan. Aholining asosiy qismini ozarbayjonlar taşkil etadi; ÖzME ruslar va kurdlarni ham tilga oladi. Yirik şaharlari — Naxçivon, Ordubad va Julfa.

Naxçivon öz qonun çiqaruvçi organiga — Oliy majlisga ega, ijroiya hokimiyatni hukumat — Vazirlar kengaşi amalga oşiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu Ozarbayjondagi öz saylanadigan parlamentiga ega yagona muxtor hududdir.

Respublika Kavkazorti toğliklarining janubi-şarqiy qismida joylaşgan. ÖzME'ga köra, şimolda Daralagöz, şarqda Zangezur tizmalari çözilgan; eng baland nuqtasi — Kapijik toği (3904 m). Janub va janubi-ğarbdagi Araz böyi qismi tekislikdan iborat. Iqlimi keskin kontinental va quruq, yillik yoğin miqdori balandlikka qarab 190–600 mm atrofida. Dehqonçilik asosan Araz va uning irmoqlari suvi bilan suğorişga tayanadi. Yer ostida molibden, polimetall rudalari, toş tuz va quriliş materiallari zaxiralari bor; Batabat, Dardoğ kabi şifobaxş mineral buloqlar maşhur. Hayvonot olamida muflon, qoplon, ayiq, tönğiz va tulki uçraydi.

Hududda neolit davriga oid yodgorliklar topilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, mintaqa Urartu va Midiya, söngra Ahamoniylar davlati tarkibida bölgan; yunon geografi Ptolemey asarida «Naksuana» nomi bilan tilga olingan. Turli davrlarda hudud uçun forslar, armanlar, arablar, möğullar va turkiy sulolalar kuraş olib borgan. ÖzME'ga köra, 13–14-asrlarda bu yerni möğullar va Amir Temur qöşinlari egallagan, 15-asrda Qoraqoyunli va Oqqoyunli davlatlari, 16–17-asrlarda Safaviylar tarkibida bölgan.

18-asr örtalarida yarim mustaqil Naxçivon xonligi tuzilgan. 1828-yilgi Turkmançoy sulhiga binoan xonlik Rossiya imperiyasiga ötgan. 1918–1920-yillarda hudud Armaniston va Ozarbayjon örtasida bahsli bölib, unda turk va ingliz qöşinlari ham turgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1920-yil iyulida Naxçivon Sotsialistik Sovet Respublikasi tuzilgan, 1924-yil 9-fevralda u Ozarbayjon SSR tarkibidagi muxtor respublikaga aylantirilgan. 1990-yil noyabridan hudud Naxçivon Muxtor Respublikasi deb ataladi.

ÖzME'ga köra, iqtisodiyot yengil va oziq-ovqat sanoati, texnika ekinlari, uzumçilik va çorvaçilikka ixtisoslaşgan. Molibden, qörğoşin-rux va toş tuz konlari işlatilgan; Ordubadda pillakaşlik va şoyi töqiş korxonasi faoliyat körsatgan. Qişloq xöjaligi suğorma dehqonçilikka asoslanadi: don, paxta, tamaki, uzum, sabzavot va poliz ekinlari yetiştiriladi, boğdorçilik va pillaçilik rivojlangan. Çorvaçilikda qoramol, qöy va eçki boqiladi, mahalliy balbas qöy zoti köpaytiriladi.

ÖzME'ga köra, Naxçivon şahrida pedagogika instituti, Ozarbayjon Fanlar akademiyasining ilmiy markazi, musiqali drama teatri va muzeylar faoliyat körsatgan. Mintaqa adabiyoti ozarbayjon adabiyoti bilan birga rivojlangan: 19-asr oxiri — 20-asr boşlarida bu yerda Jalil Mamadqulizoda va Husayn Javid kabi adiblar ijod qilgan. Professional teatrga 19-asr oxirida asos solingan, 1923-yilda davlat drama teatri oçilgan. Hududda Möminaxotun maqbarasi kabi örta asr Naxçivon me'morlik maktabiga mansub obidalar, Ordubaddagi eski turar joylar saqlangan. Xalq amaliy san'atida gilamçilik, kaştaçilik, misgarlik va yoğoç öymakorligi keng tarqalgan.