Mavritsiya

Mavritsiya (Mavrikiy Respublikasi) — Hind okeanining ğarbiy qismida, Madagaskar orolidan şarqda joylaşgan orol davlati. Poytaxti — Port-lui şahri.

Mavrikiy oroli arab sayyohlarining esdaliklarida Dina Arobi (Kumuş oroli) nomi bilan tilga olinadi (Özbekça Vikipediyada — 10-asr). Orolda odam yaşamagan. Portugallar orolga 16-asr boşlarida kelgan; ingliz Vikipediyasiga köra, ular 1507-yilda taşrif buyurgan va orolni «Cisne» (Oqquş) deb atagan. Gollandlar orolni 1598-yilda egallab, Oranlik şahzoda Morits şarafiga Mavrikiy deb nomladi (özbekça Vikipediyada bu yil xato holda «1958» deb yozilgan). Gollandiya davrida orolga qullar keltirilgan, gollandlar 1710-yilda orolni tark etgan.

1715-yildan orol Fransiya hukmronligida bölib, Il-de-Frans deb atalgan. 1810-yilda orolni Buyuk Britaniya egalladi, 1814-yilda esa u rasman Britaniya mustamlakasiga aylandi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, qullik 1835-yilda bekor qilingan, söng işçilar Hindistondan va Xitoydan keltirilgan.

1935-yilda kasaba uyuşmalari yuzaga keldi, 1936-yilda Leyboristlar partiyasi taşkil topdi. Ikkinçi jahon uruşidan söng mustamlakaçilikka qarşi kuraş kuçaydi, umumiy saylov huquqi joriy etildi. 1968-yil 12-martda mamlakat Hamdöstlik doirasida mustaqil davlat deb e'lon qilindi, 1992-yil 12-martda respublikaga aylandi. Mavrikiy 1968-yildan BMT a'zosi. 12-mart — Mustaqillik kuni va Respublika kuni.

Çagos arxipelagi masalasida: özbekça Vikipediyaga köra, Mavritsiya parlamenti 1982-yilda arxipelagni mamlakat hududining ajralmas qismi deb e'lon qilgan, Buyuk Britaniya esa Diyegogarsiya orolini AQShga 50 yilga ijaraga bergan. Ingliz Vikipediyasiga köra, Xalqaro sud arxipelagni Mavritsiyaga qaytarişni buyurgan va 2025-yil mayida tomonlar bu boradagi bitimni imzolagan.

Mamlakat Mavrikiy, Rodriges, Kargadoskaraxos va Agalega orollarini öz içiga oladi. Maydoni — taxminan 2045 km² (rus va ingliz Vikipediyasida 2040 km²). Orollar vulqonlardan paydo bölgan. Mavrikiy orolining janubi-ğarbi qirlardan iborat (eng baland joyi 826 m), örta qismi — 600 m gaça balandlikdagi plato. Qirğoqlar marjon riflari bilan öralgan. Iqlimi tropik dengiz iqlimi. Daryolari kamsuv, eng yirigi — Grandrivyer. Orolning çorak qismi örmon.

Aholisi asosan hind-mavrikiylar (69%) va kreollar (27%). Rasmiy til — ingliz tili; fransuz va kreol tillari ham keng tarqalgan. Aholining 50% ga yaqini hindu, 33% xristian, 16% musulmon. Ma'muriy jihatdan 5 şahar va 9 okrugga bölinadi.

Mavrikiy — respublika, Hamdöstlik a'zosi. Amaldagi konstitutsiya 1968-yilda qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident; u parlament deputatlarining köpçilik ovozi bilan 5 yilga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — bir palatali Milliy assambleya, ijroiya hokimiyatni Vazirlar Kengaşi amalga oşiradi.

Mavrikiy — agrar-industrial mamlakat. Yalpi içki mahsulotda qişloq va örmon xöjaligi hamda baliqçilikning uluşi 10,4%, sanoatniki 23%. Asosiy ekin — şakarqamiş (ekinzorlarning 94%). Çoy, tamaki, banan, şoli, makkajöxori, kartoşka va boşqalar ham yetiştiriladi. Sanoatda şakarqamişni qayta işlaş ustun; zargarlik toşlariga sayqal beriş, közoynak gardişlari işlab çiqariş yölga qöyilgan. Sayyohlik rivojlangan. Yirik dengiz porti — Port-lui, xalqaro aeroport Plezans şahrida. Mamlakat qand-şakar, çoy, teri mahsulotlari va poyabzal çiqaradi. Pul birligi — Mavrikiy rupiyasi.

Boşlanğiç va örta maktablarda ta'lim bepul va majburiy; tizim ingliz ta'sirida şakllangan. Port-lui şahrida Mavrikiy universiteti (1965) işlaydi. Port-luida muzey (1885) va Mavrikiy gerbariysi (1960) bor. Gazetalar orasida «Ekspress» (1963), «Uikend» (1966) va xitoy tilidagi «Çayna Tayms» (1959) bor. Radioeşittiriş korporatsiyasi 1964-yilda, televideniye 1965-yilda taşkil etilgan.