Moldova

Moldova (rasmiy nomi — Moldova Respublikasi) — Yevropaning janubi-şarqidagi davlat. Ukraina va Ruminiya bilan çegaradoş, dengizga bevosita çiqiş yöli yöq. Poytaxti — Kişinyov.

Hozirgi Moldova hududidan topilgan qadimiy manzilgohlar bu yerda paleolit davridayoq aholi ötroklaşganini körsatadi. Neolit davriga oid Bug-Dnestr madaniyati yodgorliklari (miloddan avvalgi 6–5 ming yilliklar) va Tripoli madaniyati manzilgohlari ham topilgan. Keyinçalik bu yerda daklarning qabilaviy birlaşmalari mavjud bölgan, milodiy 2-asr boşlarida rimliklar Dakiyani bosib olgan.

Moldova knyazligi 1359-yilda taşkil topgan (Vikipediyaning özbekça maqolasiga köra, ozodlik kuraşi natijasida; rusça maqolada Vengriya qiroli buyruği bilan voyvoda Dragoş asos solgani aytiladi). 16–18-asrlarda knyazlik Usmoniylar imperiyasi hukmronligida bölgan. 1812-yilgi Buxarest sulhiga köra Prut va Dnestr oraliğidagi yerlar Rossiyaga ötib, Bessarabiya nomini olgan.

1917-yilda Moldova Demokratik Respublikasi e'lon qilindi, 1918-yilda uning kengaşi „Sfatul Tseriy“ Ruminiya bilan birlaşiş haqida qaror qabul qildi. 1924-yil 12-oktabrda Ukraina tarkibida Moldova muxtor respublikasi tuzildi. 1939-yilgi Ribbentrop–Molotov pakti oqibatida 1940-yilda Bessarabiya SSSRga topşirilib, 1940-yil 2-avgustda Moldova Şöro Respublikasi tuzildi. 1990-yil 23-iyunda suverenitet e'lon qilindi, 1991-yil 27-avgustda mustaqillik deklaratsiyasi qabul qilindi. Mustaqillikning dastlabki yillarida ayirmaçilik harakati içki qurolli mojaroga sabab böldi; Dnestrning çap sohili Dnestryoq'i hududi 1990-yildan beri de-fakto ayirmaçi hukumat nazoratida. Moldova 1992-yildan BMT a'zosi. Eng sönggi ma'lumotlarga köra, 2022-yil iyunda Yevropa Ittifoqiga nomzod davlat maqomini olgan.

Maydoni 33 846 km² (inglizça maqolada — 33 843 km²). Moldova Şarqiy Yevropa tekisligining janubi-ğarbida joylaşgan, yer yuzasi daryo vodiylari bilan bölingan qirli tekislikdan iborat. Eng baland joyi — 429,5 m (Balaneşti tepaligi). Markaziy qismida Kodru qirlari bor. Ohaktoş, gips, şişa qumi, şağal, oz miqdorda neft va gaz konlari topilgan.

Iqlimi mö'tadil kontinental. Eng katta daryolari — Dnestr va Prut; ular Qora dengiz havzasiga mansub. Tuproqning taxminan 75% qoratuproq. Hududning köp qismi haydalgan; örmonlar maydoni manbalarda 9% (özbekça maqola), 11% (inglizça) va 12,7% (rusça) deb turliça berilgan. „Kodru“, „Yagorlik“, „Playul Faguluy“, „Prudil de Jos“ kabi qöriqxonalar taşkil etilgan. Yirik şaharlari: Kişinyov, Tiraspol, Belts.

Moldova — parlament respublikasi. Konstitutsiya 1994-yilda qabul qilingan. Qonun çiqaruvçi organ — bir palatali parlament. Davlat tilini özbekça maqola konstitutsiyaga köra moldavança, konstitutsiyaviy sud qaroriga köra ruminça deb körsatadi. Maya Sandu 2020-yilda prezident etib saylangan va 2024-yil noyabrda qayta saylangan. Ma'muriy jihatdan mamlakat tumanlar, şaharlar va Gagauziya muxtor hududiga bölinadi.

Özbekça maqolada Moldova industrial-agrar mamlakat deb ta'riflanadi. Sanoatda oziq-ovqat tarmoqlari (meva-sabzavot konservalari, vinoçilik, qand-şakar, yoğ-moy), şuningdek maşinasozlik, elektron, kimyo va metallurgiya muhim örin tutadi. Qişloq xöjaligida tokçilik va boğdorçilik yetakçi; uzum, kungaboqar, tamaki, makkajöxori va buğdoy yetiştiriladi. Inglizça maqolaga köra, asosiy eksport mahsulotlari — qişloq xöjaligi mahsulotlari, kiyim va sport anjomlari. Mustaqillikdan söng bozor iqtisodiyotiga ötilib, davlat korxonalari xususiylaştirila boşlandi.

Rumin tilidagi birinçi moldavan kitobi „Kazaniya“ 1643-yilda naşr etilgan. Adabiyotda D. Kantemir, Y. Kryange va M. Eminesku nomlari tilga olinadi. Me'morlikda 16-asrdan minorali qal'alar qurilgan, Saharna va Jabkadagi monastirlarning qoldiqlari saqlangan. Mamlakatda Milliy tabiat va etnografiya muzeyi, Tarix muzeyi va boşqa muzeylar mavjud. Aholining aksariyati pravoslav xristianlardir.