Ajariya

Ajariya (Ajariya Muxtor Respublikasi) — Gruziya tarkibidagi muxtor respublika, mamlakatning janubi-ğarbiy çekkasida, Qora dengiz sohilida joylaşgan tarixiy-geografik hudud. Poytaxti — Batumi şahri, Gruziyaning asosiy dengiz darvozasi. Rusça Vikipediyaga köra, respublika maydoni qariyb 2,9 ming km², janubda Turkiya bilan 121 km uzunlikdagi çegara böylab tutaşadi, ğarb va şimoli-ğarbdan esa Qora dengiz bilan örab olingan. ÖzME uning maydonini 3 ming km² deb beradi.1

Ajariya ikki qismga — dengizböyi pasttekisligi va toğli hududga bölinadi. ÖzME'ga köra, Turkiya bilan çegara böylab baland Şavşet tizmasi ötadi, Mesxeti va Arsiyan tizmalari ham bor. Rusça Vikipediyaga köra, toğlarning örtaça balandligi 2000–3500 metr.

Dengiz sohilida iqlim nam subtropik: rusça Vikipediyaga köra, yillik örtaça harorat 14,5 daraja atrofida, eng sovuq oy — yanvarda ham harorat 6,5 daraja iliq böladi, yiliga örtaça 2500 mm yoğin tuşadi. Toğli qismda dengiz ta'siri susayadi va havo quruqroq böladi. ÖzME'ga köra, eng katta daryo — Çorox; uning yuqori oqimi Turkiyada, Batumi yaqinida esa Qora dengizga quyiladi. Irmoği Ajarisqali hududni şarqdan ğarbga kesib ötadi. Foydali qazilmalardan mis va polimetall rudalari, oltingugurt kolçedani va ötga çidamli tuproqlar ma'lum. Hududning yarmidan köpi örmon bilan qoplangan: toğ yon bağirlarida kaştan, eman, grab, arça va pixta, sohilda esa palma, magnoliya, evkalipt va bambuk ösadi. Respublikada Kintrişi qöriqxonasi bor.

Ajariyaning asosiy aholisi — ajarlar, ya'ni gruzin xalqining etnografik guruhi. Rusça Vikipediyaga köra, ularning bir qismi Usmonli imperiyasi hukmronligi davrida islomni qabul qilgan. Ajarlarning nutqi Gruzin tilining lahjalaridan biri hisoblanadi. Aholi soni 2002-yilgi röyxatga köra 376 016 kişi, 2014-yilgi röyxatga köra 333 953 kişini taşkil etgan. Yirik şaharlari — Batumi va Kobuleti. Rusça Vikipediyaga köra, respublika beş munitsipalitet va respublika ahamiyatidagi Batumi şahridan iborat.

Rusça Vikipediyaga köra, Ajariya hududida odamlar toş asridayoq yaşagan; bu yer Kolxida madaniyatining muhim markazlaridan biri bölgan. ÖzME'ga köra, miloddan avvalgi 6–2-asrlarda hudud Kolxida podşoligi, keyin Ğarbiy Gruziya davlati tarkibiga kirgan, 11–15-asrlarda birlaşgan gruzin davlatining bir qismi bölgan. 16-asrning ikkinçi yarmida Ajariyani Usmonlilar egallagan va aholi orasida islom tarqala boşlagan. 1877–1878-yillardagi Rossiya–Turkiya uruşidan söng hudud Rossiya imperiyasi tarkibiga ötgan.

1918-yilda Batumi atrofi avval turk, keyin ingliz qöşinlari tomonidan egallangan. 1921-yil 16-iyulda Gruziya SSR tarkibida Ajariya ASSR taşkil etilgan. Rusça Vikipediyaga köra, u SSSRda milliy emas, diniy belgiga köra tuzilgan ikki muxtoriyatdan biri bölgan. Hozirgi nomi 1990-yildan qöllanadi. 1991-yildan respublikaga rahbarlik qilgan Aslan Abaşidze uni amalda yarim mustaqil holda boşqargan; 2004-yil may oyida u hududni taşlab ketgaç, Ajariya markaziy hukumatga töliq böysundirilgan.

ÖzME'ga köra, iqtisodiyotning asosini qişloq xöjaligi, ayniqsa subtropik dehqonçilik — sitrus mevalari va çoy yetiştiriş taşkil etadi; tamakiçilik, uzumçilik, çorvaçilik, asalariçilik va baliqçilik ham rivojlangan. Sanoat korxonalari asosan Batumida joylaşgan: neftni qayta işlaş, kemasozlik, maşinasozlik, yoğoçsozlik va oziq-ovqat sanoati. Batumi dengiz porti orqali neft mahsulotlari va boşqa yuklar taşiladi. Kobuleti, Maxinjauri, Sixisdziri va Beşumi kurortlari maşhur.

Ajariyada Batumi universiteti, dengizçilik akademiyasi, botanika boği, akvarium va delfinariy bor. 1937-yildan Batumida Ilya Çavçavadze nomidagi drama teatri, 1980-yildan qöğirçoq teatri faoliyat yuritadi. ÖzME'ga köra, me'moriy yodgorliklar orasida Gonio qal'asi, 6-asrda asos solingan Petra qal'a-şahri, Tamarissixe qal'asi, 13-asrga oid ibodatxona va bir ravoqli qadimiy toş köpriklar bor. Yoğoç öymakorligi va kaştaçilik kabi amaliy san'at turlari qadimdan rivojlangan.