Samarqand darvozalari
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Samarqand darvozalari — Samarqand şahrining örta asrlardagi mudofaa devorlariga qurilgan kiriş darvozalari. ÖzME'ga köra, ular örta asr şaharsozligi an'analariga muvofiq barpo etilgan, asosan Amir Temur davrida tiklangan şahar devori bilan boğliq bölgan va 19-asr oxiriga kelib butunlay buzib yuborilgan. Bugungi kunda ularning nomlari faqat şahar dahalari, köça va yöllar nomlarida saqlanib qolgan.
Şahar devorining paydo bölişi
13ÖzME ma'lumotiça, möğullar bosqinidan ança oldin, 10-asrdayoq hozirgi Samarqand örnida — qadimgi şahar Afrosiyobdan janubroqda — turli kasb egalari yaşaydigan mahallalar şakllangan edi. 11-asrda bu mahallalar bir neça darvozali devor bilan öralgan. 14-asrda bu yerga kelgan Ibn Battuta Samarqandni Örta Osiyodagi eng katta, gözal va obod şaharlardan biri sifatida tasvirlagan. Möğullar istilosi vaqtida vayron bölgan şaharni Amir Temur qayta qurdirgan.
Mudofaa devori joyning relyefiga moslaşib, egri-bugri çiziq bölib ötgan. ÖzME'ga köra, bu devorlarni öz közi bilan körgan Zahiriddin Muhammad Bobur uning ustida otliq bemalol yura olganini yozib qoldirgan. Şahar ikki qismdan — ğarbiy tomondagi ark va uni örab turgan şahristondan iborat bölib, umumiy maydoni taxminan 4,1 km² ni taşkil etgan. Arkning ikkita darvozasi bölgan: asosiysi şarq tomonda joylaşgan, keyinçalik Oq darvoza deb nom olgan, ikkinçisi esa janubda bölgan.
Şahar darvozalari
13ÖzME'ga köra, şahar devorida oltita darvoza bölgan:
- şimoldagi Namozgoh darvozasi, 15-asrda Şayxzoda deb ham atalgan; undan Buxoroga boradigan Köyi Malik (Şoh yöli) boşlangan;
- Bob ul-Hadid, 15-asrda Ohanin yoki Temir darvoza deb atalgan; undan Qusam ibn Abbos mozori tomon yöl ötgan;
- şarqdagi Maşhad darvozasi, temuriy şahzoda Feruzşoh nomi bilan Feruz darvozasi deb ham yuritilgan;
- janubdagi Suzangaron darvozasi, igna yasovçilar mahallasi nomi bilan atalgan;
- janubdagi yana bir darvoza, avval Korizgoh, keyinçalik Xoja Ahror nomini olgan;
- ğarbiy devorda, arkdan janubroqda joylaşgan Çorsu, keyinroq Çorraxa deb atalgan darvoza.
Me'moriy körinişi
13Darvozalar öz davrining ruhiga mos, salobatli qilib qurilgan. ÖzME'ga köra, ularning peştoqlari ikki yonida mustahkam minoralar bölgan, devorlari turli ranglarda tovlanuvçi koşinlar bilan bezatilgan. Har bir darvozadan şahar markazidagi bozorga ilonizi yöllar olib borgan va bu yöllar tegişli darvoza nomi bilan atalgan.
Amir Temur 1404-yilda bu yöllarni kengaytirib, töğrilaş haqida farmon bergan va ayrim işlar boşlangan. Biroq öşa qişning qattiq sovuği, qalin qor va sohibqironning vafoti tufayli quriliş töxtab qolgan. 15-asrda temuriy Abu Said va uning öğli Sulton Ahmad davrida qurilişlar davom ettirilib, Ohanin darvozasidan Registon tomon va undan Çorsu darvozasi tomon ravon yöllar va savdo rastalari barpo etilgan.
Yöq bölib ketişi
1317-asrda qurilişlar sustlaşgan, 18-asrning 20-yillarida esa şahar inqirozga uçrab, uzoq vaqt deyarli huvillab qolgan; me'moriy yodgorliklar, jumladan darvozalar ham xarobaga aylangan. ÖzME'ga köra, Rossiya imperiyasi Turkistonni bosib olgaç, Samarqandning janubi-ğarbida rus şaharsozligi an'analari asosida yangi qism qurila boşlagan, eski bino va inşootlarning köpi buzilgan, şu jumladan darvozalar ham butunlay yöq qilingan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Samarqand darvozalari // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3326 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APASamarqand darvozalari. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3326
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3326
Manbalar
1 ta manba- 1ÖzME, 7-jild, 112–113-b.manbaa.uz · ÖzME, 7-jild, 112–113-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.