Qönğirot tumani

Qönğirot tumani — Qoraqalpoğiston Respublikasining şimoli-ğarbidagi tuman, respublikadagi eng katta ma'muriy birlik. ÖzME'ga köra, uning maydoni 74,49 ming km², ma'muriy markazi — Qönğirot şahri. Rusça Vikipediyaga köra, tuman Qoraqalpoğiston hududining qariyb yarmini va Özbekiston maydonining taxminan 12 foizini egallaydi; u maydoni böyiça mamlakatdagi eng katta ikkinçi darajali ma'muriy birlik bölib, hatto Buxoro viloyatidan ham kattaroqdir.1

ÖzME ma'lumotiça, tuman 1927-yil 3-iyulda tuzilgan. 1963-yilda u Xöjayli tumaniga qöşib yuborilgan, 1964-yil 22-fevralda esa qayta tiklangan. Rusça Vikipediya bunga qöşimça qilib, 1960-yil 5-fevralda tugatilgan Şumanay tumanining bir qismi Qönğirotga birlaştirilganini qayd etadi.

Tuman şimoli-şarqda Möynoq, şarqda Amudaryo orqali Bözatov, janubi-şarqda Qanliköl va Şumanay tumanlari, janubda Turkmanistonning Toşhovuz viloyati, ğarb va şimolda esa Qozoğiston bilan çegaradoş. Rusça Vikipediyaga köra, uning ğarbiy qismini Ustyurt platosi, şarqini Amudaryo, şimolini qurib borayotgan Orol dengizining eski qirğoq çizigi, janubini Turkmaniston çegarasi belgilaydi. Tarkibida Qönğirot şahri, Jasliq, Oltinköl, Oqşölaq, Elobod, Qoraqalpoğiston va Qubla-Ustyurt şaharçalari hamda bir neça qişloq fuqarolari yiğini bor.

ÖzME'ga köra, tuman yer yuzasining katta qismi Ustyurt platosidan iborat bölib, örtaça balandligi 150–200 m; eng baland nuqtasi — ğarbdagi Qorabovur qirida (290 m). Markazida Borsakelmas, şarqida Qoraumbet şörxoklari, janubda Asakaovdon botiği, Turkmaniston çegarasida esa Qoplonqir tekisligi va Sariqamiş kölining şimoliy qismi joylaşgan. Iqlimi keskin kontinental va quruq: yanvarda örtaça harorat −4…−6°, iyulda 26° atrofida, yillik yoğin taxminan 100 mm. Ekinzorlar Suelli magistral kanali, Ravşan va Oltinköl kanallaridan suv oladi. Plato asosan çöl sur-qönğir tuproqlardan iborat, suğoriladigan şarqiy qismda ötloqi-böz tuproqlar uçraydi. Ösimlik qoplami şuvoq, şöra, qirqböğin, qora saksovul kabi çöl ösimliklaridan, Amudaryo böyida esa töqaylardan iborat. Hayvonot olamida sayğoq, böri, tulki, ondatra, qirğovul va suv quşlari bor.

ÖzME'ga köra, 2005-yilda tumanda 113,2 ming kişi yaşagan; ularning asosiy qismini qoraqalpoqlar, özbeklar va qozoqlar taşkil etadi. Aholi ziçligi juda past — 1 km² ga 1,5 kişi atrofida. Aholining 59 foizi şahar va şaharçalarda, qolgani qişloqlarda yaşaydi.

ÖzME'ga köra, tumanda paxta tozalaş, un, soda va temir-beton buyumlari zavodlari, gaz qidiruv va gaz quvurlari korxonalari, lokomotiv va vagon ta'mirlaş deposi işlaydi. Rusça Vikipediyaga köra, iqtisodiyotning asosiy tarmoği — kimyo sanoati, çunki hudud tuz konlariga boy. Qönğirot soda zavodi Markaziy Osiyoda kalsinatsiyalangan soda işlab çiqaradigan yagona korxona bölib, yiliga 200 ming tonna mahsulot beradi. Ustyurt gaz-kimyo majmuasi Tumruk konidan qazib olinadigan mirabilitdan natriy sulfat va sulfid işlab çiqaradi.

Qişloq xöjaligining asosiy yönalişlari — paxtaçilik, ğallaçilik, şu jumladan şoliçilik, hamda göşt-sut çorvaçiligi. ÖzME ma'lumotiça, tumanda 40 ming gektar yer suğoriladi, katta maydonlarni saksovul va turanğil örmonlari, piçanzor va yaylovlar egallaydi. Avtomobil yöllarining umumiy uzunligi 996 km, temir yöllar 340 km. 1944-yildan «Qönğirot haqiqati» tuman gazetasi çiqadi.

Rusça Vikipediyaga köra, Qönğirot tumani butun Qoraqalpoğiston kabi Orol dengizining qurişi tufayli ekologik ofat zonasiga kiradi.